Հարցազրույց գրող Չինգիզ Աբդուլաեւի հետ

Չինգիզ Աբդուլաեւը ծնվել է 1959թ. Բաքվում: Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր է: Սուր սյուժետային ժանրում գրված «Երկնագույն հրեշտակներ» վեպը' Աբդուլաեւի առաջին ստեղծագործությունը, երեք տարի մնացել է ՊԱԿ-ում: Վեպի տպագրության արգելումը բացատրում էին նրանում տեղ գտած խիստ գաղտնի տվյալներով: 1988-ին վեպը տպագրվեց եւ հետագայում մի քանի անգամ վերահրատարակվեց:

Չինգիզ Աբդուլաեւի գրական բեղմնավորության մասին լեգենդներ են շրջում. վերջին չորս տարիների ընթացքում նա մեկուկես ամիսը մեկ գիրք է գրում: Գրական ստեղծագործության տասնմեկ տարիների ընթացքում նա լույս է ընծայել 67 գիրք, որոնց ընդհանուր տպաքանակը կազմում է ավելի քան 13 միլիոն օրինակ:

Չինգիզ Աբդուլաեւի գրքերը հրատարակվում են ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Բուլղարիայում, Իտալիայում:

1989 թվականից ի վեր նա համատեղում է գրական աշխատանքը Ադրբեջանի Գրողների միության քարտուղարի եւ Ադրբեջանի ՊԷՆ ակումբի փոխնախագահի պաշտոնների հետ:

- Ինչպիսի՞ն է ժամանակակից գրականության վիճակն Ադրբեջանում:

- Պետք է ասեմ, որ Ադրբեջանում գրականության խնդիրներն այնպիսին են, ինչպիսին հետխորհրդային երկրներում են: Իհարկե, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո գրականության վիճակը փոխվեց: Ես կարող եմ այս մասին դատողություններ անել նաեւ այն պատճառով, որ Մոսկվայում գտնվող Գրողների միջազգային խորհրդի գործադիր կոմիտեի անդամ եմ: Ունեմ շփումներ հետխորհրդային բոլոր երկրների գրողների հետ: Թեեւ դժվար է դրան հավատալ, բայց հետխորհրդային տարածքում միակ հանրապետությունը, որտեղ քիչ թե շատ պահպանվել է գրողների նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքը, Ադրբեջանն է: Սա ունի իր օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պատճառները: Մենք հետխորհրդային միակ երկիրն ենք, որտեղ պահպանվել է պետության աջակցությունը ստացող Գրողների միությունը: Դա տեղի է ունեցել այն պատճառով, որ նախկին նախագահ Հեյդար Ալիեւն ընդունեց Գրողների միությունը պետական հովանու տակ առնելու մասին խելացի որոշում:

- Սակայն, ի տարբերություն Վրաստանի եւ Ուկրաինայի, ադրբեջանցի գրողները չդարձան երկրում ժողովրդավարական գործընթացների լոկոմոտիվը:

- Չեմ կարծում, թե Ուկրաինայում եւ Վրաստանում գրողները ժողովրդավարական գործընթացների ուղղակի լոկոմոտիվն էին: Բայց եթե վերհիշենք մեր նորագույն պատմությունը, ապա անցած դարի 80-ական թվականների վերջին եւ 90-ական թվականների սկզբին ղարաբաղյան շարժման գլուխ կանգնեցին հենց ադրբեջանցի գրողները: Այն ժամանակ, եթե հիշում եք, ադրբեջանցի հայտնի գրողներ Բախտիար Վախաբզադեն, Իսմայիլ Շիխլին, Խալիլ Ռզան, Սաբիր Ռուստամխանլին գլխավորեցին ժողովրդական այդ շարժումը: Որտե՞ղ է ստեղծվել Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատը: Գրողների միության պատերի ներսում: Իսկ ժամանակակից փուլում մենք կարծում ենք, որ երկրում նորմալ ժողովրդավարական գործընթացներ են ընթանում, եւ ոչ մի պատճառ չենք տեսնում այդ գործընթացներին խառնվելու համար: Ավելին' տեսեք, թե որքան գրողներ են ընտրվել Միլլի Մեջլիսում, որքան գրողներ կան պետական այլ պաշտոններում: Այդ պատճառով ճիշտ չէր լինի նաեւ համարելը, որ մենք ընդհանրապես չենք խառնվում քաղաքական գործընթացներին:

- Իսկ ինչպիսի՞ ազդեցություն ունի ղարաբաղյան կոնֆլիկտը գրողների ստեղծագործական գործընթացի վրա:

- Կարծում եմ' ամենալուրջ ազդեցությունը: Ինչպես էլ փորձեմ ասել, թե մեզ մոտ ամեն ինչ նորմալ է, դա այդպես չէ: Ղարաբաղյան կոնֆլիկտի ազդեցությունը զգացվում է մեր ստեղծագործական ամբողջ գործընթացի վրա: Շատ գրողներ են կորցրել իրենց երեխաներին այս պատերազմում՝ Ադրբեջանի ժողովրդական գրող Սաբիր Ահմեդովը, Ադրբեջանի ժողովրդական բանաստեղծ Խալիլ Ռզան եւ ուրիշներ: Չնայած նրանցից յուրաքանչյուրը, օգտվելով իր հեղինակությունից եւ դիրքից, կարող էր ազատել իր երեխային ռազմաճակատից, բայց չարեցին այդ քայլը: Նրանց երեխաները գնում էին ռազմաճակատ եւ զոհվում հանուն իրենց հայրենիքի: Այդ պատճառով էլ դա շատ լրջորեն ազդում է ե՛ւ գրականության, ե՛ւ մեր ընդհանուր վիճակի վրա, այն ճնշող իրավիճակի վրա, որն իշխում է մեր շուրջը, մի խոսքով' կա ամենուրեք: Ես երբեք չեմ համարել, որ պարտվել ենք պատերազմում, բայց կորստի զգացում ունեցել եմ միշտ: Որովհետեւ յուրաքանչյուր գրող ապրում է իր ժողովրդի հետ: Եվ մենք գտնում ենք, որ Շուշին, Ղարաբաղը Ադրբեջանի անբաժան մասն են: Քանի դեռ այս հարցը չի լուծված, նման վիճակը մեզ ուղեկցելու է միշտ: Ղարաբաղյան կոնֆլիկտն, ի վերջո, անուղղելի հարված հասցրեց երկու հարեւան ժողովուրդների փոխհարաբերություններին: Իհարկե, այս ամենը հաշվի առնելով, մենք, ի վերջո, պետք է գանք խնդրի լուծմանը:

- Ձեր ստեղծագործության մեջ ղարաբաղյան թեմային անդրադարձե՞լ եք:

- Իմ ստեղծագործություններում թեմային անդրադառնալու պահեր եղել են: Ենթագիտակցորեն աշխատել եմ միշտ գրել ճշմարտությունը: Իմ «Ստահակների օրենքը» գրքում գրել եմ, որ կան սրիկաներ, որոնք վաճառում են իրենց հողը, դավաճանում սեփական ժողովրդին: Ես, օրինակ, դեռեւս չեմ հանդգնում ստեղծել մի էպոսական կտավ եւ պատմել այս կոնֆլիկտի մասին ողջ ճշմարտությունը: Բայց բանն այս չէ: Ահա թուրք հայտնի գրող Օրհան Փամուքի օրինակով ես հասկանում եմ, որ ակամա կարելի է հարված հասցնել սեփական ժողովրդին: Երբ ասում է, որ հայերի ցեղասպանություն եղել է եւ դրանով իսկ որոշակի ցնծություն է առաջ բերում եվրոպական ձախ ինտելեկտուալների մեջ, Փամուքն ուժեղ հարված է հասցնում իր երկրին եւ իր ժողովրդին: Ես կարծում եմ, որ գրողը պետք է զգույշ լինի իր խոսքում: Մենք պատմական շատ փաստեր գիտենք: Օրինակ' հենց Օսմանյան Թուրքիայում դատում էին սուլթանական պաշտոնյաներին այն բանի համար, որ նրանք սպանել են հայերին: Սա եղել է, եւ սրա հերքումը բացարձակ տխմարություն է: Սակայն հայերը, չգիտես ինչու, չեն ուզում խոսել այս փաստերի մասին: Բայց ի՞նչ է ցեղասպանությունը: Ցեղասպանությունը մարդկանց ոչնչացումն է ազգային պատկանելության պատճառով: Կարելի է՞ պատկերացնել նացիստական Գերմանիայի Բեռլին քաղաքում առեւտուր անող հրեայի: Իսկ Օսմանյան կայսրության օրերին, նաեւ այժմ, Թուրքիայում ապրել եւ ապրում են տասնյակ հազարավոր հայեր' ունենալով այնտեղ իրենց եկեղեցին, թերթերը եւ շատ այլ բաներ: Մի՞թե սա ցեղասպանություն է: Այս պատճառով Օրհան Փամուքը լավ կաներ ընդհանրապես չարծարծեր այս խնդիրը: Ես իմ հերթին 1915 թվականին Թուրքիայում կատարվածը համարում եմ եւ՛ թուրք, եւ՛ հայ ժողովրդի ողբերգությունը:

- Հնարավո՞ր է, արդյոք, այս փուլում հայ եւ ադրբեջանցի գրողների համագործակցությունը:

- Իսկ ինչո՞ւ «հնարավոր է»: Այն կա: Հայ գրողների հետ մենք հաճախ հանդիպում ենք միջազգային տարբեր ֆորումների ժամանակ, քննարկումներ ենք անցկացնում: Ահա վերջերս ադրբեջանցի, հայ եւ վրացի երիտասարդ գրողները հրատարակեցին գրական ստեղծագործությունների նոր ժողովածու: Ես սա մեր համագործակցությունը ցուցադրող օրինակ եմ համարում:

- Համարում եք, որ նման համագործակցությունը պետք է շարունակվի՞:

- Անպայման: Մենք հարեւաններ ենք, եւ նման համագործակցությունը ոչ միայն պետք է տեղի ունենա, այն անհրաժեշտ է: Ես կարծում եմ, որ մենք գտնվում ենք փակուղում, եւ ատելությունը մեզ ոչ մի տեղ չի հասցնի: Բայց սրա հետ մեկտեղ հայերը պետք է գիտակցեն մի ճշմարտություն, որ Ղարաբաղը ադրբեջանական հող է, եւ ոչ մի ադրբեջանցի չի համակերպվի նրա կորստի հետ: Կա էլի մի ճանապարհ՝ ատել միմյանց եւ պատերազմել հարյուր տարի: Հետո՞: Ո՞ւր կհասնենք նման իրավիճակում: Եթե ե՛ւ Ադրբեջանը, ե՛ւ Հայաստանը բռնել են եվրաինտեգրման ուղղությունը, միակ ելքը համաձայնության գալն է եվրոպական սկզբունքներին համաձայն: Ոչ մենք, ոչ էլ հայերն այստեղից ոչ մի տեղ չենք չքվելու:

- Հավատո՞ւմ եք ռազմական գործողությունների վերսկսման հեռանկարին:

- Դժվար, բայց հնարավոր է նաեւ իրադարձությունների նման շրջադարձ: Եվ եթե դա տեղի ունենա, ապա բացառապես հայերի մեղքով: Ադրբեջանը խաղաղասիրական քաղաքականություն է վարում, բայց իմ երկիրը երբեք չի համակերպվի իր հողերի կորստի հետ:

- Դուք հետխորհրդային տարածքում հայտնի գրող եք, Ձեր ստեղծագործությունները կարդո՞ւմ են Հայաստանում:

- Որքան գիտեմ' կարդում են: Ինձ զանգել են Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Ուկրաինայում եւ այլ երկրներում ապրող հայեր եւ ասել են, որ կարդում են իմ գրքերը:

- Ինչպե՞ս եք պատկերացնում հարավկովկասյան բոլոր երկրների ինտեգրումը Եվրոպային:

- Ես կարծում եմ, որ Եվրոպային ինտեգրվելուց բացի Ադրբեջանն այլ ճանապարհ չունի: Կամ Ադրբեջանը կդառնա Եվրոպայի ֆորպոստն Արեւելքում, կամ էլ մենք դատապարտված ենք թեոկրատական-եկեղեցական ռեժիմ ստեղծելուն: Ահա մեր այսօրվա իշխանությունը, ինձ թվում է, վարում է եվրաինտեգրման նպատակաուղղված քաղաքականություն: Եթե համեմատենք Ադրբեջանը Թուրքմենիայի կամ Իրանի հետ, ապա մենք առջեւում ենք, մենք Եվրոպայի մասն ենք: Կարծում եմ' մենք պետք է առաջինը լինենք նաեւ այս հարցում: Ինչպես ժամանակին Արեւելքում մենք առաջինն էինք բալետում, օպերայում, գեղանկարչության մեջ եւ այլ բնագավառներում:

- Դուք ասացիք, որ Ադրբեջանը կարող է բախվել թեոկրատական-եկեղեցական ռեժիմի ստեղծման հետ: Որքանո՞վ է իրական այս վտանգը:

- Բավական մեծ վտանգ կա: Ես վախենում եմ այն բանից, որ օր-օրի ավելանում է հիջաբ (մահմեդական կանանց գլխաշոր-խմբ.) կրող աղջիկների, մզկիթներ գնացող երիտասարդների քանակը: Սա չի նշանակում, թե ես դեմ եմ այս սկզբունքներին: Ես ինքս բարեպաշտ մահմեդական եմ, եղել եմ Մեքքայում, Քերբալայում, Նաջաֆում, աղոթել եմ Երուսաղեմի Ալ-Աքսա մզկիթում: Բայց երիտասարդության շրջանում գերակշռող տրամադրությունները մի քիչ մտահոգում են ինձ: Մեր այսօրվա իշխանությունները պետք է արագացնեն Ադրբեջանի եվրաինտեգրման գործընթացը, որպեսզի դրանով իսկ նվազագույնի հասցնեն վատագույն տարբերակները: Իմ կարծիքով' սրանով պետք է հետաքրքրված լինի նաեւ Եվրոպան:

- Ինչպիսի՞ն է լինելու Ղարաբաղի հետագա ճակատագիրը, չէ՞ որ Եվրոպան հիմա թափանցիկ սահմանների կողմնակից է:

- Այդ պատճառով էլ ասում եմ, որ պետք է համաձայնության գալ եվրոպական սկզբունքների հիման վրա: Եվրոպան պետք է իդեալական տարբերակ գտնի, որ ե՛ւ Հայաստանը, ե՛ւ Ադրբեջանը գոյակցեն Եվրոպայում, ինչպես ժամանակին Խորհրդային Միությունում:

- Ինչպիսի՞ն է, Ձեր տեսանկյունից, Ադրբեջանում ժողովրդավարության զարգացման հարցը:

- Նախ եւ առաջ, ժողովրդավարության զարգացման համար Ադրբեջանում պետք է ուժեղացվի կոռուպցիայի դեմ պայքարը: Մարդիկ պետք է հավատան, որ դա հնարավոր է: Հնարավոր բան չէ, երբ պաշտոնյան ստանում է ընդամենը 500 դոլար աշխատավարձ, իսկ վարում 100 հազարանոց մեքենա: Այս ամենն, իհարկե, վիրավորում է մարդկանց:

Պարտադիր է, որ ընտրություններին մասնակցի հնարավորինս շատ մարդ: Ամեն անգամ ես տեսնում եմ, որ Ադրբեջանում կատարելագործվում է ընտրական համակարգը, որ ընտրությունների ժամանակ մեքենայություններ անելը գնալով դժվարանում է:

Եվ, ի վերջո, մենք կգանք ժողովրդավարական նորմալ զարգացման: Ադրբեջանն այլ ճանապարհ չունի: Իսկ ամենից կարեւորը մշակույթն է: Մշակույթը պատվաստում է բարբարոսության դեմ: Պետք է ավելի շատ ուշադրություն դարձնել կրթությանը: Ահա, օրինակ, Սինգապուրը: Այն բանից հետո, երբ այնտեղ ընդունվեց կրթության մասին հատուկ ծրագիր, այս երկիրը աշխարհի ամենազարգացած երկրներից մեկը դարձավ: Այս պատճառով, եթե ուզում ենք դառնալ Եվրոպայի մի մասը, պետք է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնենք կրթության բնագավառին: Այս տարվանից նավթի վաճառքից մեծ շահույթներ կունենանք: Կարծում եմ, որ այս շահույթների մեծ մասը մենք պետք է հատկացնենք կրթական համակարգին: Այս պատճառով եմ հուսով, որ Ադրբեջանն ունի ժողովրդավարական եւ զարգացած երկիր դառնալու հնարավորություններ: