Հարցազրույց կինոռեժիսոր Այազ Սալաեւի հետ

Այազ Սայաեւ, կինոռեժիսոր: 1995 թվականին, մասնավոր միջոցներով, նկարահանել է «Յարասա» («Չղջիկ») կինոնկարը, որը ներկայացվել է 25 փառատոններում, արժանացել է Ֆրանսիայի Անժեր քաղաքում տեղի ունեցած եվրոպական կինոյի միջազգային փառատոնի Գրան-պրի մրցանակին եւ ցուցադրվում է Փարիզի, Մոնրեալի, Բեռլինի, Ցյուրիխի կինոթատրոններում:

Երբեք չի համագործակցել պետական կինեմատոգրաֆի հետ: Կինոարվեստի զարգացման վերաբերյալ հույսեր է կապում ոչ թե պետական հովանավորության, այլ ազգային բուրժուազիայի զարգացման հետ:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում մշակույթի վիճակն Ադրբեջանում:

- Ցանկացած ժողովրդի մշակույթ գոյություն ունի կարծես երկու հարթություններում' զուտ ազգային հարթությունում եւ համաշխարհային մշակույթի համատեքստում: Ադրբեջանի անկախության ձեռքբերումը (իսկ «ժամանակակից վիճակի» մասին խոսելիս, հավանաբար, պետք է նկատի ունենալ վերջին տասնչորս տարիները) բոլորովին այլ պայմաններ ստեղծեց: Այսօր մենք, շրջանցելով Մոսկվան, կարող ենք անմիջական կապ հաստատել ողջ աշխարհի հետ, եւ դա փայլուն հնարավորություն է տալիս պարզելու, իսկ ունե՞նք մենք որեւէ բան, ինչը զուտ ազգային մշակույթի սահմաններից էլ մեծ է: Ի՞նչ կարող ենք մենք ներդնել համաշխարհային մշակույթի պահոցում 21-րդ դարում: Անկախությունը քննություն դարձավ, եւ կարողացա՞նք, արդյոք, մենք այն հանձնել: Ուզում եմ հատուկ ընդգծել' այն ամենը, ինչի մասին ես խոսում եմ, իմ կարծիքով, վերաբերում է ոչ միայն ադրբեջանական մշակույթին, այլեւ նախկին խորհրդային հանրապետություններին: Կարծում եմ, չափազանց կարեւոր է որոշ ընդհանուր գծերն առանձնացնելը, քանի որ «խորհրդային մշակույթ» հասկացությունը վերացական չէր, այն յոթանասուն տարիների ընթացքում ձեւավորված միանգամայն իրական մշակութային տարածություն էր, կամ, եթե կուզեք, «մշակութային դաշտ» էր' իր խնդիրներով, թեմաներով եւ այլն: Հենց այս համատեքստում էին ստեղծագործում արվեստագետների մեծ մասը, քիչ մտածելով խորհրդային սահմաններից դուրս մեծ աշխարհի գոյության մասին: Եւ երբ այդ սահմանները փլուզվեցին, զարմանքով իրենց շուրջը համաշխարհային փառք չգտնելով, երեւի շատերն իրենք իրենց խաբված զգացին: Ի՞նչ էր մնում անելու նրանց, ովքեր միայն լսելով գիտեին համաշխարհային մշակութային տարածության գոյության մասին, բայց երբեք չէին ապրել նրա խնդիրներով: Անծայրածիր աշխարհը փռվել է աչքերիդ առջեւ, եւ ինչքան շատ ես ուզում այնտեղ գնալ: Ամենաազնիվները շփոթված լռեցին: Մնում էր, լոկալ սահմաններում էլ ավելի փակվելով եւ ուժեղ սեղմելով աչքերը, այդ սահմաններում ստեղծել մեծ աշխարհի պատրանքը: Եվ հնարավորինս խեղդել այն ամենն, ինչ կարող էր այդ պատրանքը փշրել: Շատ արագ ստեղծվեցին մշակույթի բնագավառում ազգային մրցանակներ, խանդավառությամբ վերածնվեցին «ազգային» եւ «վաստակավոր» կոչումները: Օրինակ, սմոքինգով ու թիթեռ փողկապով գործիչը ռեստորանային բեմ է դուրս գալիս մրցանակ ստանալու, փակում է աչքերը, եւ նրան թվում է, թե Կաննում է: Կեղծ ազգային հագուկապ վրան գցած խորհրդային մշակույթի անվերջ շարունակվող հոգեվարք, սակավաթիվ բացառություններով' այսպիսին է ինձ պատկերվում նախկին խորհրդային հանրապետությունների ներկայիս եւ այդքան ոչ ժամանակակից մշակույթը:

- Ի՞նչ է այսօր նշանակում լինել մշակույթի/կինեմատոգրաֆիայի ներկայացուցիչ Ադրբեջանում:

- Իվ Մոնտանի' Մոսկվայում հյուրախաղերի ժամանակ, մի օր նրա մոտ եկան մարդիկ եւ Խրուշչովի անունից հրավիրեցին խնջույքի, ինչին նա պատասխանեց մոտավորապես հետեւյալը. եթե իր երկրում որեւէ մեկը, նույնիսկ պետության ղեկավարը, ուզում է հրավիրել արվեստագետին, ապա դա անում է անձամբ ներկայանալով: Ցանկացած քաղաքակիրթ ու զարգացած երկրի տարբերանշանը հենց այն հարգանքն ու պատիվն են, որոնցով շրջապատված է արվեստագետի անկախությունը: Հենց մշակույթի միջոցով է ժողովուրդն ինքնարտահայտվում, քանի որ մշակույթը առաջին հերթին ժողովրդի, ազգի ինքնագնահատումն է: Հենց մշակույթի միջոցով է ժողովուրդն արտահայտում ինքն իրեն: Ցանկացած իրական մշակութային ստեղծագործության հիմքում ընկած գեղարվեստական կերպարը արվեստագետի սրտի միջով անցած ժամանակն է: Բոլորովին չէի ուզենա դատել ժողովրդի մասին շատ ու շատ, ինչպես Դուք արտահայտվեցիք, «արվեստի ներկայացուցիչների» կերպի ու ստեղծագործության հիման վրա: Այսօր փողոցում, տրանսպորտում եւ այլուր զգալիորեն ավելի խելամիտ խոսք կարելի է լսել: Զգացվում է, որ մեր հասարակությունը սպասում է նրանց, ովքեր կօգնեն ժողովրդին ինքն իրեն արտահայտել: Նշանակում է, շուտով նաեւ կծնի նրանց:

- Ի՞նչ կասեք մշակույթի վրա ղարաբաղյան խնդրի ազդեցության մասին:

- Այդ ազդեցությունը, հատկապես կինոյում, հսկայական է, ասեմ նույնիսկ, որ ես անձամբ կուզեի, որ այն ավելի քիչ լիներ: Կարող եմ խոսել միայն կինոարվեստի մասին, որտեղ ստեղծվել են այս թեմայով մի շարք ֆիլմեր: Ընդ որում, ադրբեջանական կինոյում պրակտիկորեն ներկայացված է խնդրի նկատմամբ վերաբերմուքի ողջ ներկապնակը. հայրենասիրական, պացիֆիստական, հեգնական... Դրա պատճառները բազմաթիվ են, ես կառանձնացնեի երկուսը: Առաջին' ինչ-որ տեղից պետք է կոնֆլիկտներ քաղել, իսկ դա անել ժամանակակից «քաղաքացիական կյանքից» այնքան էլ թույլ չեն տալիս: Երկրորդ, շատ կարեւոր պատճառը, ինձ թվում է, խորհրդային կոնյունկտուրայի փոխարեն եկած միջազգային նոր կոնյունկտուրան է: Քանի որ ֆիլմը, որտեղ ղարաբաղյան խնդրի արտացոլման ընթացքում գոնե որեւէ կերպ կհնչի գեթ մեկ պացիֆիստական նոտա, ունի միջազգային փառատոններում ինչ-որ մի հասարակական, խաղաղասիրական մրցանակ ստանալու բոլոր հնարավորությունները: Իսկ այսօր մշակույթի մեջ այս թեմայի իրական, խորն ընկալումն, իմ կարծիքով, դժվար թե հնարավոր է: Հիշենք' խորհրդային կինոյում պատերազմի մասին լավագույն ֆիլմերը սկսեցին հայտնվել նրա ավարտից մոտ տասը տարի անց: Այս թեման, ինչպես ասում են, պետք է «դադար առնի»: Ահա ինչու մոտակա տարիներին ես անձամբ ոչ մի դեպքում չեմ անդրադառնալու այս թեմային: Ավելի լավ է լռել, քան սպեկուլյացիա անել:

- Խոսենք մշակույթում հայրենասիրության թեմայի մասին:

- Ինչ-որ մեկը, կարծեմ, Լեւ Տոլստոյն, ասել է.«Հայրենասիրությունը ստահակների վերջին հանգրվանն է»: Տեսնելով, թե ինչպես են այսօր սպեկուլյացիա անում այս թեմայով, սկսում եմ հասկանալ, թե ինչ նկատի ուներ գրողը: Անձամբ ես բացարձակապես ազատ մշակույթի կողմնակից եմ, իրական մշակույթը չի կարող «սպասարկել» եւ ոչ մի, նույնիսկ ամենավեհ, գաղափարը: Հայրենասիրության գաղափարները սպասարկող մշակույթը զարգացման չնչին իսկ հնարավորություն չունի: Հայրենասիրությունը, որպես գաղափար, մեկ արվեստագետի չէ, որ կործանել է (իսկ երբեմն նույնիսկ ամբողջ ժողովուրդների արվեստը): Հայրեասիրական արվեստի անհրաժեշտության մասին ճառերը բոլորից հաճախ հնչում են ապաշնորհների շուրթերից:

Բնույթով ճորտը ազատություն երբեք չի ուզի պարզապես այն պատճառով, որ կամ չգիտի, ինչպես պետք է վարվել դրա հետ, կամ էլ գիտի, որ չի կարողանա այն կիրառել: Եվ այնպես, ինչպես ազատություն ստացած ճորտն է հապճեպորեն իրեն փշալարերով շրջապատում, այդպես էլ պետական գրաքննության վերացումից հետո արվեստի, մշակույթի որոշ գործիչներ արագ իրենք իրենց, եւ գլխավորը' ուրիշների համար, սկսեցին տնայնաբույծ գրաքննություն հնարել: Այսօր հայրենասիրության թեման մուրճ է, որով նրանք փորձում են խփել իրենց ավելի հաջողակ գործընկերների գլուխներին: Հենց այդ իմաստով է Պաստերնակը մի անգամ ասել. «Ինչ սարսափելի բառ է' ժողովուրդ»:

- Որքանո՞վ է ղարաբաղյան հակամարտությունը խթանում գրականության մեջ եւ կինոյում նոր ստեղծագործությունների ի հայտ գալը:

- Ղարաբաղյան հակամարտությունն իր բնույթով առավել տարածված եւ պարզունակ կոֆլիկտների թվին է պատկանում: Սա տարածքային կոնֆլիկտ է: Այս դեպքում բացվում են մարդկանց գիտակցության ամենահնագույն շերտերը, որոնք ձեւավորվել են այն ժամանակ, երբ մի ցեղը կռվում էր մյուսի հետ գոյատեւման միջավայրի համար: Բայց դրա հետ մեկտեղ հիշենք, որ կոնֆլիկտին նախօրդել են երկու ժողովուրդների համատեղ կյանքի տասնամյակներ: Հակամարտությանը մասնակցում են նաեւ խառն ամուսնություններից ծնված երեխաները: Այս ամենը երկակիություն է առաջ բերում, ինչն արտացոլվում է նաեւ արվեստում: Բայց Ձեր հարցադրման մեջ հնչած «խթանել» բառն, իմ կարծիքով, տեղին չէ:

Ղարաբաղյան հակամարտությունն արգելք է մասնակից երկու երկրների զարգացման ճանապարհին: Այդ թվում' արգելք է գիտության, մշակույթի, արվեստի եւ այլնի համար: Այսպես, օրինակ, կոնֆլիկտը հսկայական վնաս հասցրեց պատմագիտությանը. պատմաբաններն իրենց ողջ ուժը ստիպված էին վատնելու իրենց ժողովուրդների ավելի հին լինելն ապացուցելու վրա, եւ որքան ավելի կարեւոր բաներ հայտնվեցին լուսանցքում: Քաղաքակիրթ աշխարհն այսօր ապրում է այլ խնդիրներով, բայց դրանց համար ժամանակ չի մնում:

- Հնարավո՞ր է, արդյոք, ադրբեջանցի եւ հայ կինոարվեստագետների համագործակցությունը:

- Վավերագրական կինոյի բնագավառում միանգամայն հնարավոր է, եւ նույնիսկ անհրաժեշտ: Ինքս եմ եղել «Պատերզամի եւ խաղաղության միջեւ» ծրագրի մասնակիցը (Հայաստանում եւ Ադրբեջանում տարածված թշնամու եւ գործընկերոջ ստերեոտիպերի խնդիրը վերհանող ծրագիրն իրականացրել են «Ռեգիոն» հետազոտական կենտրոնը եւ Խաղաղության եւ ժողովրդավարության ինստիտուտը 2004-2005 թթ.- խմբ.): Ինչ վերաբերում է խաղարկային կինոյին, ապա ես անձամբ այդ համագործակցության մեջ մեծ իմաստ չեմ տեսնում: Եւ բանը միայն հակամարտությունը չէ: Պարզապես ես չեմ կարծում, որ ադրբեջանական եւ հայ կինոարվեստները կարող են միմյանց ինչ-որ բան տալ, փոխադարձ հարստացնել իրար: Երկուսի համար էլ զգալիորեն ավելի օգտակար կլիներ ամերիկյան, եվրոպական, իրանական կինոյի հետ համագործակցությունը: Այսպիսի համագործակցության հնարավորությունը բավական կասկածելի է թվում ինձ, միակ գայթակղիչ բանը կարող է դառնալ նման ծրագրի համար դրամաշնորհ պոկելու համեմատաբար ավելի հեշտ լինելը: Ես, որպես ռեալիստ, ցավոք, բացարձակ չեմ հավատում նպատակների անկեղծությանը:

- Ի՞նչ գաղափարներով է պետք դաստիարակել ապագա սերունդներին:

- Պետք է դաստիարակել ձգտում դեպի պորֆեսիոնալիզմը եւ ատելություն դիլետանտիզմի նկատմամբ: Այդ թվում նաեւ պրոֆեսիոնալ բանակի հարցում: Հաղթել պետք է պրոֆեսիոնալիզմով, այլ ոչ թե ինչ-որ «համաժողովրդական ատելությամբ»: Ատելությունը շղարշում է աչքերը եւ, ի դեպ, բարեբեր հող է ավտորիտար ռեժիմների համար: Հենվելով ատելության վրա հեռու չես գնա, պետք է սովորել ոչ թե ատել, այլ վերլուծել: Եւ ընդհանրապես, ինձ թվում է, որ ադրբեջանցիների հայատյացությունը ռասիստական բնույթ երբեք չի կրել:

Հայերի նկատմամբ վերաբերմունքը' վերաբերմունք է մի ազգի նկատմամբ, որի հետ մենք ունենք տարածքային խնդիր, այլ ոչ թե Աստծո սխալմունքի: Երկու կողմերի համար էլ չափազանց կարեւոր է հասկանալ մի բան. իրականությունը միշտ ավելի հարուստ է, ավելի բարդ է ու անկանխատեսելի, քան ցանկացած տեսական պատկերացում նրա մասին: Իմ կարծիքով, ադրբեջանցիների, որպես Մոսկվայի ցանկացած կամքը հնազանդորեն կատարող ազգի, մասին զուտ մտացածին պատկերացումն է, որ մյուս կողմին թույլ տվեց բարձրացնել ղարաբաղյան խնդիրը եւ հուսալ, որ այն շուտափույթ եւ խաղաղ կլուծվի: Այս տեսանկյունից կարելի է ասել, որ կոնֆլկտը հարստացրեց մեր պատկերացումները մեկս մյուսի մասին:

- Մտադի՞ր եք, արդյոք, ղարաբաղյան հակամարտության մասին ֆիլմ նկարահարել:

- Այս հարցին ես արդեն մասամբ պատասխանեցի: Հիմնականում ես խաղարկային, այլ ոչ թե վավերագրական կինոյի ռեժիսոր եմ: Իսկ խաղարկային կինոյում այս թեմայից կիլոմետրի վրա կոնյունկտուրայի հոտ է փչում' կամ կեցցե-հայրենասիրական, կամ միջազգային: Գեղարվեստական տեսանկյունից ինձ համար զգալիորեն ավելի կարեւոր թեմաներ կան, եւ տ՛ա Աստված, որ դրանք կարողանամ իրագործել: