Հարցազրույց կինոռեժիսոր Տիգրան Խզմալյանի հետ

«Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, մի համակարգի, որում արվեստը թույլ էր տալիս մարդուն լինել որոշ չափով անկախ եւ ազատ, արվեստագետի' արվեստի, մշակույթի մարդու կարգավիճակը կտրուկ փոխվեց: Որովհետեւ համեմատաբար անկախ դիրքից, ազատ կարգավիճակից մենք հիմա հետադարձ քայլ ենք կատարել եւ հայտնվել առավել կախյալ վիճակում: Եթե առաջ բոլորիս վրա գերիշխում, մեզ ճնշում էր պետական գաղափարախոսությունը, ապա հիմա, ինչպես եւ ամբողջ աշխարհում, մենք ենթարկվում ենք շուկայի ճնշմանը», - այս կարծիքին է ռեժիսոր եւ սցենարիստ, վավերագրական ֆիլմերի «Երեւան» ստուդիայի նախկին տնօրեն Տիգրան Խզմալյանը: Շուկան իր կանոններն է թելադրում: Այդ ազդեցության եւ նրա հետեւանքների, ինչպես նաեւ այլ բաների մասին իր մտքերն է արտահայտում բազմաթիվ գեղարվեստական եւ վավերագրական ֆիլմերի հեղինակ, տարբեր միջազգային մրցանակների դափնեկիր Տիգրան Խզմալյանը:

- Ինչպիսի՞ն է, Ձեր կարծիքով, արվեստի վիճակը մերօրյա շուկայական հարաբերությունների բարդ պայմաններում:

- Շուկային միանգամայն այլ բան է հարկավոր: Լիովին հասկանալի է, որ բարձր արվեստը չի կարող գոյատեւել շուկայական պայմաններում: Ցավոք, այն կարող է գոյություն ունենալ միայն բռնապետության պայմաններում' որպես դիմակայություն այդ բռնապետությանը: Կամ էլ, եթե այդ բռնապետությունը կրթված է, ապա Հռոմի պապի կամ Ստալինի (որն, ի դեպ, բավական նրբորեն հասկանում էր արվեստը) կարգի կրթյալ բռնապետը, ժամանակ առ ժամանակ կխրախուսի այս կամ այն արվեստագետի այս կամ այն ստեղծագործությունը, չնայած դրա համար հարկ կլինի շատ թանկ վճարել, որոշ դեպքերում' նույնիսկ կյանքով:Հիմա մենք վարձահատույց ենք լինում ոչ թե կյանքով, այլ մեր ստեղծագործությամբ: Մենք պարզապես զրկված ենք խոսելու եւ լսելի լինելու հնարավորությունից: Որովհետեւ արվեստի որոշ տեսակների, օրինակ' լուրջ սիմֆոնիկ երաժշտության, բալետի, կինոարվեստի համար պետական աջակցություն է հարկավոր, եթե դա իսկական արվեստ է: Իսկ եթե դա արվեստ չէ բառի ճշգրիտ իմաստով, ապա շուկան բալետը վերածում է կանկանի, կինոն' կատակի, իսկ թատրոնը' խեղկատակության:

- Խոսենք Հայաստանում զանգվածային մշակույթի եւ ժամանակակից հայ կինոյի մասին:

- 2005թ. մի քանի ամիսների ընթացքում կինոն Հայաստանում ենթարկվեց լուռ սպանդի: Ես հոդված գրեցի' «Հայկական կինոն ծնվեց համր եւ մեռնում է լռակյաց» վերնագրով: Բայց այսպիսի անձայն մահ, ինչպես Հայաստանում, կինոն, երեւի, ոչ մի տեղ չի ապրել: Տարեսկզբին, փաստորեն, խեղդամահ արվեց հեռուստաֆիլմերի «Երեւան» ստուդիան, իսկ ամռանը' սեփականաշնորհվեց «Արմենֆիլմ» հսկայական կինոստուդիան: Եվ այս ամենը որեւէ հասարակական արձագանք չունեցավ' ոչ ռեժիսորների, ոչ էլ հասարակության շրջանում:

- Ինչպե՞ս կբացատրեք այդ անտարբերությունը:

- Վերջին տասնամյակի ընթացքում մեր իշխանությունները խրախուսում են զանգվածային մշակույթը, որը զբաղվում է մարդկանց զվարճացնելով եւ խեղաթյուրելով: Իշխանություններին դա անհրաժեշտ է, որպեսզի հեշտ լինի կառավարել հասարակությանը: Այդպես է նաեւ ամբողջ աշխարհում: Դրա փայլուն օրինակը Միացյալ Նահանգներն են: Ոչ մի տեղ զվարճացնելու եւ մարդկանց խեղաթյուրելու արվեստն այդպիսի բարձր մակարդակի չի հասցվել: Մենք համեստ աշակերտներ ենք, մոտավորապես այնպես, ինչպես արագ սննդի ոլորտում: Պատկերացրեք, որ Երեւանում անհայտանա Պռոշյան փողոցը եւ փոխարենը հայտնվեն միայն McDonalds-ի կարգի հաստատություններ: Նման բան արդեն տեղի է ունեցել արվեստում. մեզ մոտ մնում են նրանք, ովքեր զվարճացնում են, կրունկներ են խուտուտ տալիս, նրանք, ովքեր ծաղրում են մարդկանց: Բայց չեն մնում նրանք, ովքեր փորձում են քննադատել հասարակությանը, ազնիվ լինել գոնե իրենք իրենց հետ, ովքեր փորձում են հանդիմանել իշխանություններին: Դա թույլատրվում է անել թերեւս միայն թերթերում, որովհետեւ դրանք շատ թանկ են ամեն օր գնելու համար...

- Ձեր ֆիլմերում Դուք անդրադարձել եք ղարաբաղյան պատերազմի թեմային: Ի՞նչ եք կարծում, կարո՞ղ է կինոն ազդել հակամարտության կարգավորման ընթացքի վրա:

- Ես եղել եմ ռուսաստանյան «Վեստի»-ի թղթակիցը Ղարաբաղում, եւ տեսել եմ պատերազմը լրագրողի աչքերով: Ղարաբաղյան պատերազմից հետո' 1996 թվականին, ես ֆիլմ նկարահանեցի, եւ այն ղարաբաղյան պատերազմի մասին չէ, այլ ընդհանրապես պատերազմի: Չնայած, իհարկե, ինձ համար կարեւոր փորձը ղարաբաղյան պատերազմն էր: Դա գեղարվեստական ֆիլմ է մի գյուղի մասին, որտեղ միայն կանայք են մնացել, եւ պատերազմից միայն մի տղամարդ է վերադարձել: Այդ կինոնկարը գլխավոր մրցանակի արժանացավ Թուրքիայում, ապա Ռուսաստանում: Այն կոչվում է «Սեւ-սպիտակ»:

Ինչ վերաբերում է ղարաբաղյան պատերազմի մասին կինոյին' այդպիսի գեղարվեստական ֆիլմ Հայաստանում, բարեբախտաբար, չկա: Որովհետեւ պատերազմը բազմաթիվ զոհեր են, պատերազմը ցեխ է, կեղծիք, խառնաշփոթ, գարշահոտություն... Պետք է շատ ժամանակ անցնի, մինչեւ որ մենք կարողանանք լուրջ, ճշմարտացի ֆիլմ պատրաստենք ղարաբաղյան պատերազմի մասին: Ինձ թվում է, որ այդ կինոնկարը չի լինի ատելության մասին: Կարծում եմ, որ ամենալավը, որ մենք արել ենք, դա այն է, որ չենք ստեղծել պատերազմի մասին կեղծ, խանդավառ կինոնկար, չենք ստեղծել կինոնկար ատելության մասին, քանի որ մեր կողմից ոչ պատերազմի ժամանակ, ոչ էլ պատերազմից հետո մեծ ատելություն չի էլ եղել: Ատելությունը չի եղել մեր քաղաքականությունը, չի եղել մեր գաղափարախոսությունը: Դա պատերազմ էր գոյության համար, ազատության եւ մարդու իրավունքների համար:

Եվ այդուհանդերձ, պատերազմի մասին վավերագրական կինոնկարներ ստեղծվել են: Ես էլ եմ մի ֆիլմ պատրաստել: Ղարաբաղյան պատերազմի վերաբերյալ մեծ, համարյա հանրագիտական ֆիլմ է պատրաստել Ռոման Միրզոյանը' «Արցախի ազատագրումը» վերնագրով: Դա 90 րոպեանոց ցնցող վավերագրական կինոնկար է հրաշալի ժամանակագրական կադրերով: Միրզոյանն այդ ֆիլմը պատրաստել է «Երեւան» ստուդիայում, երբ ես տնօրեն էի, դրա համար էլ կարող եմ ասել, որ ես նույնպես մասնակցել եմ այդ գործին որպես պրոդյուսեր:

Եվ հասկանալի է, թե ինչու չկան գեղարվեստական կինոնկարներ. ոչ թե պատերազմը դեռ չի ավարտվել' պատերազմը մեզ համար ավարտվել է: Այն ավարտվեց, երբ Բաքվից æեյհան հոսեց առաջին նավթը: Դրանից հետո պատերազմ չի կարող լինել: Պատերազմ պարզապես թույլ չեն տա նրանք, ով դա արեց: Բայց պատերազմը շարունակվում է մարդկանց գլուխներում, քաղաքական գործիչների գլուխներում, որովհետեւ ե՛ւ այստեղ' Հայաստանում, ե՛ւ այնտեղ' Ադրբեջանում, իշխանություններին ձեռնտու է մարդկանց վախեցնել պատերազմով: Այդպես ավելի հեշտ է թաքցնել սեփական գողությունը, անտեղյակությունը: Ամեն մի մեղադրանք կարելի է բացատրել այսպես.«Չէ՞ որ մենք պատերազմող երկիր ենք»:

- Որքա՞ն ժամանակ կպահանջվի հասկանալու համար, որ մարդկանց պարզապես վախեցնում են:

- Դա կախված է մարդուց: Ոմանք պատերազմից առաջ էին դա հասկանում, ոմանք' պատերազմի ընթացքում, իսկ ոմանք էլ դա երբեք չեն հասկանա: Կարծում եմ, շատ բան կախված է նաեւ նրանից, թե կարո՞ղ են, արդյոք, կինոն կամ ԶԼՄ-ները մարդկանց այդ բացատրել: Իմ ուժերի չափով ես փորձում եմ ասել դա: Այդ պատճառով էլ, հավանաբար, ինձ հազվադեպ են թույլ տալիս հանդես գալ եթերում:

- Ձեր կարծիքով, ի՞նչ ազդեցություն է ունեցել պատերազմը մեր հայրենասիրական զգացմունքների վրա:

- Արվեստի մարդու համար հայրենասիրության մասին բոլոր խոսակցությունները սրբապիղծ են, չէ՞ որ չի կարելի ստեղծել սեփական ծնողներին սիրող մարդկանց կուսակցություն' դա ծիծաղելի է: Հայրենիքը քաղաքական հավատամք չէ, հենահարթակ չէ: Չէ՞ որ գոյություն չունեն սեփական երկրի հանդեպ ատելության վրա իրենց քաղաքականությունը կառուցող մարդիկ: Այդ պատճառով էլ ես չեմ հասկանում հայրենասիրության մասին խոսակցությունները: Ինձ համար ազգային-հայրենասիրական գաղափարը չափազանց խորթ է այն իմաստով, որ այն քաղաքական գործիչների մոտ դառնում է մեքենայությունների առարկա: Բայց բացարձակորեն անհրաժեշտ է հասկանալ, հարգել սեփական երկիրը, ինչն անխուսափելիորեն հանգեցնում է այլ երկրի մարդկանց հասկանալուն եւ հարգելուն: Այդ բանը պետք է անի հատկապես արվեստը եւ, առաջին հերթին' կինոն:

- Ինչպե՞ս է մարդը (ադրբեջանցին կամ հայը) որպես անհատականություն' իր անձնական խնդիրներով, ողբերգություններով եւ սպասելիքներով, ներկայացված ղարաբաղյան պատերազմի մասին ֆիլմերում:

- Ես կարծում եմ, որ ղարաբաղյան պատերազմի մասին լիարժեք ֆիլմ դեռ չկա: Լավագույն ֆիլմերը չեն լինի հենց պատերազմի մասին, այլ կլինեն «փոքր» մարդկանց մասին, որոնք շարունակում էին ապրել, հասկանալով, որ պատերազմը հավերժ չէ, եւ որ, միեւնույնն է, աշխարհը կար ու լինելու է: Մարդու նորմալ վիճակը կյանքն է, այլ ոչ թե իր նմաններին ոչնչացնելը: Ես ունեմ իմ պատկերացմամբ միանգամայն փայլուն գաղափարներ, ես դրանք չեմ հորինել, ես դրանք նկատել եմ պատերազմի ընթացքում: Ղարաբաղյան պատերազմի եւ այդ պատերազմի մարդկանց մասին պատմությունը դեռ չի գրվել: Դեռ որոշ ժամանակ է հարկավոր, որպեսզի այն գիտակցվի, որպեսզի կարելի լինի հանգիստ նայել այն ամենին, ինչը տեղի ունեցավ: Ես կարծում եմ, որ կլինեն հրաշալի ֆիլմեր, գրքեր: Ես տեսնում եմ սյուժեները, որոնք կյանքի կկոչվեն, եւ տեսնում եմ մարդկանց, որոնք կստեղծեն այդ ֆիլմերը: Երբ քաղաքական իրավիճակը կդադարի այսպիսին' արհեստականորեն հիստերիկ, լինելուց, երբ կհայտնվեն գումարներ ոչ միայն կաբարեների եւ կազինոների համար, արվեստը կասի իր խոսքը, եւ այն կհանգստացնի ժողովրդին: Որովհետեւ մարդկանց հանգստացնելը արվեստի հատկություններից մեկն է:

- Եվ ի՞նչ կցանկանայիք անել այդ ժամանակ, ի՞նչ գաղափարներ կուզենայիք իրականացնել:

- Ես ունեմ մտահղացում, որը, գուցե, շատ համարձակ է: Մի քանի անգամ ես այն առաջարկել եմ ադրբեջանցի գործընկերներիս: Ես կարծում եմ, որ մենք կարող ենք փորձել ֆիլմ պատրաստել միասին' հայերս եւ ադրբեջանցիները: Սա կարող է դառնալ փոքր, բայց կարեւոր քայլերից մեկը դեպի... ես չեմ ասում հաշտեցում, բայց իրավիճակի ընկալում: Ընդհանուր ողբերգության ընկալում:

- Կարո՞ղ է մեկ կինոնկարը, մեկ ստեղծագործությունը ազդել հասարակության վրա:

- Եթե այդ կինոնկարը լավ եւ ազնիվ նկարահանված լինի, այն անպայման կգրավի միջազգային կառույցների ուշադրությունը, նույնիսկ զուտ կոմերցիոն իմաստով, որովհետեւ յուրաքանչյուր ծրագիր, որն այսօր հայերն ու ադրբեջանցիները կնախաձեռնեն միասին, անկասկած, կհայտնվի համաշխարհային ուշադրության կենտրոնում:

Ես դա փորձում էի անել, երբ ստուդիայի տնօրեն էի, բայց հիմա ինձ համար ավելի դժվար է իրականացնել այդ գաղափարը: Ադրբեջանական կողմի համար այնքան էլ հեշտ չէ գործ ունենալ մասնավոր անձի հետ, որովհետեւ այնտեղ մշակույթի համակարգը առավել կախվածություն ունի պետությունից, քան մեզ մոտ: Պետական աջակցություն է անհրաժեշտ, ես մենակ գլուխ չէի հանի:

Առաջին իսկ հնարավորության դեպքում ես կպատրաստեի այդ ֆիլմը եւ, ցանկալի է' ադրբեջանցիների հետ միասին: Սցենարը չի նսեմացնում եւ ոչ մի կողմին, դա ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակների տխուր կատակերգություն է: Ադրբեջանում արդեն ստեղծել են մի շատ տաղանդավոր ֆիլմ, որը դեռ արժանի գնահատական չի ստացել' «Ամեն ինչ լավ կլինի» լավատեսական վերնագրով: Դա կարճամետրաժ կատակերգություն է: Պարզվեց, որ մենք կարող ենք ծիծաղել արցունքների արանքում: Իսկ դա շատ կարեւոր է: