Պարզաբանում է Բնապահպանության նախարարության վտանգավոր նյութերի եւ թափոնների կառավարման վարչության պետ Անահիտ Ալեքսանդրյանը 2001 թ. Հայաստանը ստորագրել է «Կայուն օրգանական աղտոտիչների մասին» Ստոկհոլմի կոնվենցիան: Ի՞նչ էր դա ենթադրում Հայաստանի համար. ի՞նչ պարտավորություններ է ստանձնել Հայաստանը եւ ի՞նչ է արել: Թունաքիմիկատներն արդեն ժամկետանց պետք է լինեին, քանի որ 1970-ական թվականներին արդեն դրանք արգելված էին: 72 թ.-ից մեզ մոտ ԴԴՏ-ն է (դիքլորդիֆենիլեռքլորէթան) արգելվել, քլորօրգանական թունաքիմիկատները: Այսինքն` մենք չպետք է օգտագործենք, չպետք է արտադրենք: Բայց մենք երբեւիցե չենք արտադրել, քանի որ չենք ունեցել նման հզորություն, այլ միայն ներկրել ենք: Պահեստներում եղածները պետք է էկոլոգիապես անվտանգ եղանակով ոչնչացնեինք: Կոնվենցիան արգելում է վերամշակում եւ վնասազերծում: Ազգային ծրագրի շրջանակներում պետք է նախնական խնդիրները բացահայտվեին: Յուրաքանչյուր երկիր պետք է գտներ թեժ կետերը: Մենք այն ժամանակ խնդիր չունեինք թունաքիմիկատների գերեզմանոցի հետ: 2002 թ. մենք առաջին անգամ այցելել ենք գերեզմանոց Հակոբ Սանասարյանի, Լիլիկ Սիմոնյանի, Ելենա Մանվելյանի, Սոնա Այվազյանի հետ, որոնք ասում են, որ մենք բացարձակապես բան չենք արել ու տեղյակ չեն. բոլոր ՀԿ-ների, շահագրգիռ գերատեսչությունների հետ գնացել, նայել ենք: Գերեզմանոցը նորմալ վիճակում էր: Մեր խնդիրն էր որոշել, թե արդյո՞ք Հայաստանի Հանրապետությունը այդ հիմնախնդիրն ունի: Դրա համար բոլոր անցումային եւ զարգացող երկրներին, ով ստորագրեց կոնվենցիան, տրամադրվեցին գրանտներ` մինչեւ 500 հազար դոլար, որով պետք է հետազոտվեին, թե ինչպես են սփռված այդ նյութերը երկրում: Երկրորդ` պետք է հաշվառվեին պոլիքլորացված բիֆենիլները: Հայաստանը որքա՞ն գումար է ստացել ծրագիրն իրականացնելու համար: Ծրագիրը ֆինանսավորել է Գլոբալ էկոլոգիական ֆոնդը` 480 հազար դոլար է հատկացրել: Գումարը չի տրվում երկրին անմիջականորեն: Գումարը տրվել է իրականացնող կազմակերպությանը` ՄԱԿ-ի Արդյունաբերության զարգացման կազմակերպությանը (UNIDO), որն Ավստրիայում է գտնվում: Նրանք կառավարում են ծրագիրը, ես այստեղ նշանակված եմ եղել ազգային կոորդինատոր` հասարակական հիմունքներով, որպեսզի այս ամբողջը կոորդինացնեմ: Ծրագրին մասնակցել են պաշտպանության, ֆինանսների, էկոնոմիկայի, գյուղատնտեսության, բնապահպանության, արտաքին գործերի նախարարությունները, ոստիկանությունը, ՀԿ-ներ եւ բազմաթիվ փորձագետներ: Մենք տվել ենք մեր հիմնախնդիրները, մեր գործողությունների ծրագիրը, որտեղ մենք գտանք այդ թեժ կետը` գերեզմանոցը: Ամրագրեցինք, որ էկոլոգիապես անվտանգ ոչնչացման համար աջակցություն է անհրաժեշտ: Իսկ ինչպե՞ս է ծախսվել Հայաստանին հատկացված 480 000 դոլար գումարը: Մեծ մասը ծախսվել է հրավիրված միջազգային փորձագետների վրա: Յուրաքանչյուր միջոցառման ժամանակ միջազգային փորձագետ է հրավիրվել, որտեղ կամ արդյունքներ են քննարկվել, կամ թրեյնինգներ են անցկացվել: Մոտ տասը հոգի եկել է դրսից, մարդ կա` մի քանի անգամ է եկել: UNIDO-ից են վարձվել փորձագետները, մենք գումարների հետ ընդհանրապես կապ չենք ունեցել: Սեմինարներ են կազմակերպվել, հետազոտություններ են արվել, գործուղման գումարներ են եղել, միջոցառումներ: Որպես ծրագրի համակարգող` Դուք գո՞հ եք ծրագրի արդյունքից: Շատ: Այս ծավալի աշխատանք այդքան կարճ ժամանակում հնարավոր չէր անել, բայց մենք արել ենք, որովհետեւ Հայաստանի լավագույն մասնագետներն են աշխատել, մարդիկ, ովքեր 30-40 տարի այդ ոլորտում են: Խորհրդային փլուզումից հետո սեփականաշնորհված որոշ շինություններում դեռեւս պահպանվում են թունաքիմիկատներ: Կոնվենցիայի պարտավորությունների շրջանակներում դուք կարողացե՞լ եք հայտնաբերել նման հիմնարկություններ, հաստատություններ: Այսինքն` պարզե՞լ եք, թե Հայաստանում որքա՞ ժամկետանց թունաքիմիկատ կա: Ոչ, մենք շրջակա միջավայրն ենք ուսումնասիրել: Դա մեր լիազորությունը չէ, գյուղնախարարության ներկայացուցիչը եղել է մեր հանձնաժողովում, եւ իրենց ոլորտի մասնագետներն աշխատել են մեր հետ: Եթե հիմա ինչ-որ մի տեղ բան են հայտնաբերել, ես չեմ կարող պատասխանել: Մոտ 500 տոննա գերեզմանոցում կա: Մենք փորձել ենք ողջ ծրագրի շրջանակներում թե հաշվառել, թե կենտրոնացնել պաշտոնական տեղեկությունները, որովհետեւ այդ ամենի ներկրողը, բաշխողը եւ օգտագործողը գյուղնախարարությունն է: Շուրջ 200-500 տոննա կարող է կամ լինել, կամ չլինել, կամ էլ թղթի վրա կարող է լինել: Դա իրենք պետք է տան, որովհետեւ իրենց պահեստներում է դա: Կոնվենցիան պարտավորեցնում էր հաշվառել եւ հստակ իմանալ, թե երկրում որքան թունաքիմիկատ կա: Այսինքն` չեք կարողացե՞լ պարզել, թե Հայաստանում որքան ժամկետանց թունաքիմիկատ կա եւ որտեղ է պահված: Քանի որ ԴԴՏ-ն 70 թվականից էր արգելված, պաշտոնապես, բացի այս գերեզմանոցից, այլ տեղ չկա: Շատ հնարավոր է, որ կան գյուղերում, տներում` շատ քիչ քանակությամբ, հնարավոր է, որ ինչ-որ մեկը պահել է եւ օգտագործում է: Եթե կա, թող գյուղնախարարությունը մեզ հայտնի: Մենք գերեզմանոցն ենք հայտնաբերել: Ծրագրի շրջանակներում չի հայտնաբերվել, որովհետեւ չկար, ասում էին, որ չկա: Ինչքան որ հայտնաբերվել է, սա է: Եվ մի ծրագրի շրջանակներում, որը նախնական է, մենք գտանք թեժ կետերը, թեժ կետը գերեզմանոցն է: Ի՞նչ վիճակում էր եւ ի՞նչ եզրակացության եկաք, երբ ուսումնասիրեցիք եւ հետազոտեցիք թունաքիմիկատների գերեզմանոցը: Գերեզմանոցը հետազոտել պետք չէր, 500 տոննա կա, պետք է անվտանգ ոչնչացնել: Մենք գիտենք` ինչ նյութեր կան այնտեղ, մենք գիտենք` ինչպես վարվել այդ նյութերի հետ: 1500 ջերմաստիճանից բարձր, եթե կան հատուկ սարքավորումներ, պետք է դրանք ոչնչացնել: Տիկին Ալեքսանդրյան, տարածքը ժամանակին ցանկապատված է եղել, նույնիսկ պահակակետ է եղել, ինչու՞ հետագայում որեւէ ուշադրություն չի դարձվել գերեզմանոցին, վտանգ չե՞ք տեսել այնտեղ, առավել եւս, երբ տարածքը սողանքային գոտում է: Մենք նման բան բացարձակապես չենք տեսել: Դա իմ խնդիրը չէր: Երբ մենք ծրագրի գործողությունների շրջանակներում գնացել ենք, նման բան չի եղել: Դա մեր խնդիրը չէ, ոչ մեր վարչական տարածքն է, ոչ էլ լիազորությունները: Կներեք, ես իմ գործն ունեմ անելու: Այսինքն` բնապահպանական որեւէ միջոցառման կարիք չունե՞ր գերեզմանոցը: Ոչ: Երբ մենք գնացել ենք, դա եղել է չոր տարածք, վրան կանաչը աճած: Հետո սկսվեց ասվել, որ այնտեղ սողանքային տարածք է: Մենք հետո գրեցինք, որ դրանով պետք է զբաղվեն բնապահպանության, գյուղնախարարության եւ արտակարգ իրավիճակների նախարարությունները: Բնապահպանության նախարարությունն ի՞նչ պետք է աներ Ազգային ծրագրի շրջանակներում եւ ըստ ձեր գործողությունների ծրագրի: Կոնկրետ գրված չէր: Դե, ոչնչացմանը աջակցել: Այնքան բան կարելի է դրա տակ հասկանալ: Մենք 2004 թ. պատրաստեցինք Կառավարության որոշումը, դիմեցի Կառավարությանը, երբ իմացանք, որ սողանքային գոտի է այնտեղ: Կառավարությունը արտակարգ իրավիճակների նախարարությանը գումար հատկացրեց: Իսկ ինչպե՞ս իմացաք, որ սողանքային գոտի է, եթե ուսումնասիրություններ չէիք կատարել: Դե խոսակցություններից գիտեինք, որ այնտեղ սողանքային գոտի է, դա մեր վարչության գործը չէր: Գրվեց, թե ինչպիսի միջոցառումներ պետք է արվեն, գումարը տրամադրվեց ԱԻՆ-ին: Արվեցին, ինձ մոտ հաշվետվություն կա: Առաջին անգամ` 2004 թ., 8.5 մլն դրամ է հատկացվել, երկրորդ անգամ` 2008 թ., 6 մլն է հատկացվել նրանց: Իսկ որո՞նք էին Ձեր լիազորությունները, Դուք ի՞նչ պետք է անեիք: Ինչ որ մենք կարող ենք անել` դիմել տարբեր միջազգային դոնոր կազմակերպությունների` խնդրելով, որ գումար լինի վերջնական լիկվիդացման համար: Կառավարությունը հավանության է արժանացրել մեր ծրագիրը: Մեզ միայն մի փոքր բան է պետք` շատ մեծ ֆինանսավորում: Ի շնորհիվ այս ծրագրի եւ գիտական աշխատանքների` ՆԱՏՕ-ի կողմից 2008 թ. «Անհատական գործողությունների գործունեության» ծրագրի ներքո Հայաստանի համար հաստատվել է 250 հազար եվրոյի ծրագիր: Նախադեպը չի եղել, որ ՆԱՏՕ-ն բնապահպանությանը նման գումար տա: Պետք է լաբորատորիա ստեղծվի: ՆԱՏՕ-ն էլ երկրին երբեւէ գումար չի տալիս, այլ պետք է տա, որ առնեն սարքավորում, որը լինելու է միակը տարածաշրջանում, որը իրավունք ունի որոշելու քլորօրգանական նյութերը շրջակա միջավայրում: Լինելով թունաբան եւ գիտնական` մտավախություն չունեի՞ք, որ թունաքիմիկատների գերեզմանոցը լուրջ սպառնալիք կարող է դառնալ շրջակա միջավայրի եւ բնակչության համար: Ինչո՞ւ միջոցներ չեք ձեռնարկել: Պետք է ոչնչացնել: Միակ բանը, որ ես կարող եմ ու անում եմ` դիմել տարբեր դոնոր կազմակերպություններին ու գումար հայթայթել, ավել բան ես անձամբ կարո՞ղ եմ անել: Ես արդեն գրել եմ նամակ Համաշխարհային բանկին, որ պահանջվում է ֆինանսավորում: Դուք չէիք կանխատեսու՞մ, որ սողանքը կարող է ակտիվանալ, եւ խնդիրը շատ հրատապ դառնա: Կարող է, բայց ինչո՞ւ միայն ես: Դրանով հատուկ գերատեսչություն կա զբաղվող` արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը: Ես ասում եմ` մեզ պետք է մի չնչին բան` մեծ գումար, որ այս հարցը լուծենք: Հիմա կփակենք, կբացենք, ինչ կանենք` գերեզմանոցը մնում է: Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամը (GEF) հնարավորություն է տալիս երկրներին, ովքեր վավերացրել են Կոնվենցիան, կազմել են իրենց գործողությունների ծրագիրը, որը հաստատվել է Կառավարության կողմից, դիմել ԳԷՀ-ին, որպեսզի ստանան գումարներ ոչնչացնելու համար, սակայն եթե նախկինում նրանք տալիս էին գրանտ, հետո` մեկին մեկ համաֆինանսավորում, հիմա արդեն, նրանց դրույթների համաձայն, երեք մասը երկիրն է համաֆինանսավորումը գտնելու, իսկ մեկը կարող են ուզել ԳԷՀ-ից: Եթե մենք 2 մլն ուզենք ԳԷՀ-ից, 6 մլն մենք պետք է ունենանք համաֆինանսավորում: Այ, մեր մեջքն այդտեղ է կոտրվում: Գումարներ կան ԳԷՀ-ում, սկզբունքներն են փոխվել: Մայիսին լինելու է ԳԷՀ-ի գագաթնաժողովը, տեսնենք, թե ինչ դրույթներ կդնի: Որքա՞ն գումար է անհրաժեշտ, որպեսզի ոչնչացվի գերեզմանոցը: Կարծիքները տարբեր են: Օրինակ` միջազգային փորձագետը եկավ եւ ասաց, որ պետք է հանել, որոշել, թե ինչ նյութեր են եւ այլն: Բացարձակապես, այդ ամբողջը ինչի՞ համար փորել հանել կամ վերցնել տանել մեկ այլ տեղ պահել: Մենք ունենք մի հատ աղտոտված տարածք, հետո ուրիշ տե՞ղ հատկացնենք: Ինչքան կարող ենք, մենք հիմա սա պետք է կոնսերվացնենք, ու ճիշտը դուրս տանելն է, այն երկրներ, ովքեր ունեն ոչնչացնելու հնարավորություններ, օրինակ ՌԴ-ն: Եվ շատ ավելի պատշաճ գումարներ կլինեն, քան ուրիշ երկրներ: Եթե մենք կարողանանք այդ գումարը գտնել, մեր հիմնախնդիրը կլինի տեղափոխումը եւ ոչնչացումը: Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ միջինը 800-1000 դոլար արժե մեկ տոննայի ոչնչացումը: Մեկ այլ տարբերակ էլ են ասում, որ ինչ-որ սարքավորում բերենք դնենք, տեղում ոչնչացնենք: Բայց եթե ընդամենը 500 տոննա է, միլիոններ արժեն այդ սարքավորումները, բերենք, հետո եթե մենք ունենանք ոչնչացման սարքավորումը, այլ երկրներ պետք է այստեղ բերեն, որ իրենցը ոչնչացնեն: Ճիշտը` մենք մերը հավաքենք, դուրս տանենք: Բայց դա մեծ գործընթաց է: Մենք վավերացրել ենք նաեւ Բազիլի կոնվենցիան, այսինքն` մի երկրից մյուս երկիր արգելվում է վտանգավոր թափոնների տեղափոխումը: Կոնվենցիան, սակայն, թույլ է տալիս, որ եթե կա մի երկիր, որն ունի սարքավորում, էկոլոգիապես անվտանգ ոչնչացնելու հնարավորություն, եւ կա երկկողմանի համաձայնություն այդ երկրների միջեւ, կնքվում է համաձայնագիր, եթե այդ սարքավորման հզորությունը մի քանի անգամ ավելի է, քան քո մեկ տարվա ընթացքում ներմուծած քանակը, եւ դա իր համար վտանգ չի լինի, ընդունում է: Կառավարության որոշումը շատ լավ բան էր, ես ամեն տեղ ուղարկեցի, որպեսզի տեսնեն, որ արդեն մեր երկիրը տրամադրել է այդ գումարը: Եթե նրանք ընդունում են հիմնախնդիրը, իրենց փորձագետը գալիս է այստեղ, որպեսզի ծանոթանա, գրվի ծրագրի առաջարկ, ու ամենացավալին, որ դրա ժամանակ արդեն պետք է մեր համաֆինանսավորումը տրվի: Իսկ մինչ այդ ի՞նչ ազդեցություն կունենան բացված գերեզմանոցից հոսած ջրերը շրջակա միջավայրի եւ մարդկանց առողջության վրա: Պետք է հետազոտություն արվի, թե ինչքան կա հողում, ինչքան է անցել սննդամթերքին, ինչքան է անցել մարդու օրգանիզմ: Այդ հարցին ես չեմ կարող պատասխանել: Ձեր կարծիքով, արդեն շա՞տ անցած կլինի, եւ ինչքանո՞վ է դա վտանգավոր: Չեմ կարծում, որ շատ անցած լինի: Այդքան շուտ ու հեշտ չի անցնում, դրանք լիպոֆիլ են, պետք է լուծվեն ճարպային միացությունների մեջ, որպեսզի անցնեն սննդամթերքի մեջ: Դրանք կոնցերագեն չեն, թույլ կոնցերագեններ են` 4-րդ դասի, տերատոգեն են: