Հարցազրույց Փարիզի փաստաբանական կոլեգիայի անդամ Պատրիկ Արապյանի հետ Պրն Արապյան, ո՞րն է դրդապատճառը, որ ուզում եք ստանձնել «Միասնական Ջավախք» ժողովրդավարական դաշինքի առաջնորդ Վահագն Չախալյանի պաշտպանությունը:

-Արդյոք Հայաստանից ներգրավված և վրացի փաստաբանը չեն կարողանու՞մ ապահովել պատշաճ պաշտպանություն, և ո՞րն է լինելու Ձեր դերակատարությունն այս գործում:

-Արդեն 20 տարի է` ես զբաղվում եմ Կովկասում փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանությամբ, և բնական է, որ պաշտպանելու եմ նաև Վահագն Չախալյանի շահերը:

Հիմնական շարժառիթը դա է: Ես պաշտպանել եմ քրդերի, եզդիների, վրացի ընդդիմադիրների, հայ ընդդիմադիրների իրավունքները: Դա արել եմ նաև մինչև վերակառուցման շրջանը, որովհետև շատ լավ գիտեմ տարածաշրջանը: Հայ փաստաբանների համար նման իրավունքների պաշտպանությունը համեմատաբար նոր ոլորտ է և կրում է սովետական շրջանի ազդեցությունը, բայց հույս ունեմ, որ մեր կողքին ունենալով հայ փատաբաններ` նրանց համար սա լավ փորձառություն կլինի և հաջող պաշտպանություն կիրականացվի: ՀՀ փաստաբանների պալատի նախագահ Ռուբեն Սահակյանի հետ ևս համագործակցում ենք, և նոր, երիտասարդ փաստաբանների ներգրավումը նման գործերում կօգնի, որ նրանք ևս հմտանան քաղաքական իրավունքների պաշտպանության հարցերում: Ինչ վերաբերում է Վրաստանին, ապա վերջին 10-15 տարիների ընթացքում այստեղ նկատվում է փոքրամասնությունների նկատմամբ այնպիսի վերաբերումունք, որը ստիպում է վերջիններիս հեռանալ այդ երկրից: Օրինակ` հայերը Վրաստանում կազմել են 500 հազար, իսկ հիմա հաշվվում են 300 հազար հայեր: Եզդիները որպես փոքրամասնություն ևս վերանում են Վրաստանում: Այս առումով շատ բարդ էր վրացի փաստաբանների համար պահպանել փաստաբանի իրենց անկախությունը և նման կարգի գործերում պաշտպանություն ստանձնել: Ես երկակի դերակատարություն ունեմ այս գործում: Առաջինը` իբրեւ դասական փաստաբան ցույց տալ Վրաստանում ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ վերաբերմունքը, բացահայտել ու դատապարտել դա: Երկրորդ դերակատարությունը` Վրաստանի տարածքից դուրս`արտասահմանում փորձել պաշտպանել հայ փոքրամասնության իրավունքները:

-Չախալյանի գործի նման նախադեպ եղե՞լ է, որի պաշտպանությունը Դուք իրականացրել եք:

-Ունեցել եմ նման գործեր` «քաղաքական ապաստանյալի» կարգավիճակով, բայց դա եղել է Ֆրանսիայում: Եվ Ֆրանսիայում իրականացրել եմ այն մարդկանց պաշտպանությունը, ովքեր քաղաքական պատճառներով են ձերբակալվել: Բազմաթիվ գործեր եմ ունեցել ինչպես քաղաքական, այնպես էլ քրեական մեղադրանքներով:

-Դուք ապրում և աշխատում եք Ֆրանսիայում, ինչպես եք գործնականում իրականացնելու Վահագն Չախալյանի պաշտպանությունը:

-Սա եզակի դեպք չէ: Աշխարհում բազմաթիվ դեպքեր կան, երբ մարդիկ քաղաքական դրդապատճառով դատվում են, և այլ երկրներից փաստաբաններ են գալիս ու իրականացնում պաշտպանությունը: Ես քաղաքական պրոցեսներին միջամտությունների փորձ ունեմ, համապատասխան կրթություն եմ ստացել: Այս պրոցեսում իմ միակ թույլ կետն այն է, որ ես հայ եմ: Բայց միաժամանակ, քանի որ ես ճանաչում եմ տարածաշրջանը, այս դատական պրոցեսի համար դա առավելություն է: Այն փաստը, որ ստեղծվել է մի իրավիճակ, երբ Եվրոպայում դատապարտվում է Վրաստանում փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականությունը, արդեն առաջին հաղթանակն է: Սփյուռքահայերի համար, ովքեր տեղեկություն չունեին Ջավախքում, Ախալքալաքում հայերի վիճակի մասին, դա արդեն հաղթանակ է: Եվ սրա շնորհիվ միջազգային կազմակերպությունների կողմից (օրինակ` Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիան) վրացական իշխանությունների գործողությունների դատապարտումը դարձյալ հաղթանակ է:

-Ջավախքյան որոշ շրջանակներ Վահագն Չախալյանի նկատմամբ հալածանքները դիտարկում են որպես վրացական իշխանությունների կողմից քաղաքական հետապնդում ջավախահայ ակտիվիստի նկատմամբ, իսկ ոմանք` պարզապես հաշվեհարդար և համապատասխան պատիժ նրա կատարած ինչ-ինչ արարքների համար: Դուք ի՞նչ եք կարծում, սա զուտ քաղաքակա՞ն հալածանք է:

-Ես համոզված եմ, որ սա հիմնականում քաղաքական պրոցես է: Ես հնարավորություն ունեցա տեսնել, թե ինչպես են Ախալքալաքում ապրում հայերը: Բազմաթիվ վկաների եմ լսել այն առնչությամբ, թե ինչ է տեղի ունեցել: Վկաներ, որոնց վրացական իշխանությունները մերժել են դատակոչել և լսել: Սպանված ոստիկանի` Արմեն Գրիգորյանի ընտանիքի հետ եմ հանդիպել և զրուցել: Այդ ընտանիքն այժմ լքված ու անտերության է մատնված այդ կորստից հետո: Եվ վրացական իշխանությունները մերժում են լույս սփռել այդ սպանության վրա այն աստիճան, որ հնարավորություն են թողնում ասելու, որ այդ ոստիկանն ինքնասպան է եղել: Ես չեմ կարողացել հանդիպել սպանված մյուս ոստիկանի` Արթուր Բերուջանյանի ընտանիքին: Բայց գիտեմ, որ այդ ընտանիքը խիստ բողոք է ներկայացրել տեղական ոստիկանությանը: Նրանք հավանության չեն արժանացնում տեղական ոստիկանության առաջ քաշած վարկածը: Իսկապես քաղաքական գործի հետ առնչություն ունենք: Եվ ոստիկանության կիրառած մեթոդների չարաշահումն ակնհայտ է: Ի՞նչն է ահավոր այս գործում. այն, որ դրանք հայ ոստիկաններ են, և հայ ոստիկաններն են հայերի նկատմամբ այդ ճնշումներն իրականացնում: Այսօր էլ նույն ոստիկանը ձերբակալում է Վահագնի եղբորը և եղբոր ընկերներին: Սա դասական մեթոդ է` հարձակում գործելով ահաբեկել հայկական համայնքին` թիրախ ընտրելով երիտասարդներին: Այս իմաստով ես չեմ հասկանում, թե ինչպես կարող են հայ ոստիկանին Հայաստանում ավելի խիստ չդատապարտել:

-Այսինքն` հայկական կողմն այս հարցերին ավելի մե՞ղմ է վերաբերվում:

-Իրականություն է, որ Հայաստանում կա այն գիտակցությունը, որ Ջավախքի հայերին վերաբերվում են ինչպես հայրենակիցների: Այնպես, ինչպես Հայաստանի հայերը աջակցում էին Ղարաբաղի իրենց եղբայրներին: Բայց հայկական իշխանությունները ստիպված են վրացական կողմի հետ համագործակցել` նկատի ունենալով հայ-վրացական սահմանը, որը շատ կարևոր է Հայաստանի ապրանքաշրջանառության համար:

-Պրն Արապյան, արդեն մոտ 8 ամիս է` Դուք դիմում եք ներկայացրել Վրաստանի Արդարադատության նախարարություն, բայց Ձեզ թույլ չեն տալիս օրենքով սահմանված կարգով ստանձնել Վահագն Չախալյանի պաշտպանությունը: Եթե բողոքարկումն էլ արդյունք չտա, ի՞նչ եք մտադիր անել:

-Ես իրավաբան եմ, և իմ պայքարը իրավական պայքար է: Իրավական գործընթացը բազմաթիվ փուլեր ունի: Առաջինը հետաքննության փուլն է, երկրորդը` Առաջին ատյանի դատարանը, երրորդը` Վերաքննիչ դատարանը, այնուհետև` Վճռաբեկ դատարան, իսկ հետո գործը տեղափոխել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան: Հայերի ներկայությունը Ջավախքում ավելի հին է, քան այս գործընթացը: Բայց չպետք է մոռանալ, որ բանտում է հայտնվել մարդը, և մեկ ընտանիք ճնշման տակ է:

-Ֆրանսիայում Վրաստանի դեսպանատան մոտ կազմակերպված բողոքի ակցիան որևէ արդյունք տվե՞ց:

-Ինձ համար դա հսկայական հաջողություն էր, որովհետև առաջին անգամ սփյուռքում հայերը որոշեցին «ոչ» ասել Վրաստանի իշխանություններին, և դա քաղաքական ակցիա էր: Երբեք չենք տեսել վրացիների, ովքեր բողոքի ցույցեր անեն հայկական դեսպանատների մոտ: Հայաստանի վրացիները երբեք խնդիրներ չեն ունեցել, իսկ Վրաստանի հայերը հսկայական խնդիրներ ունեն: Պետք է դիտարկել եկեղեցիների հարցը: Չկա հայերի որևէ խումբ, որը չահաբեկվի և ճնշման տակ չլինի: Հայությունն այնտեղ իր ինքնությունը հաստատելու վտանգի տակ է: Ոմանց համար այդ բողոքի ակցիան հույսի դրսևորում էր, իսկ ոմանց համար` առաջին կարգի քաղաքական ակցիա:

-Ձեր գործունեության ընթացքում վրացիների շահերը նույնպե՞ս պաշտպանել եք:

-Այո, բազմաթիվ վրացի քաղաքական ապաստանյալների շահեր եմ պաշտպանել` լինի Գամսախուրդիայի կողմնակից, թե Աշխատավորական կուսակցության ներկայացուցիչ:

-Եղե՞լ էին դեպքեր, երբ Ձեզ թույլ չտային ստանձնել որևէ մեկի պաշտպանությունը:

-Սա առաջին դեպքն է, երբ միջազգային իրավաբանը գալիս է Վրաստան և ուզում է ստանձնել քաղաքական դատավարությունում ամբաստանյալի պաշտպանությունը, և նրան թույլ չեն տալիս դա անել: Որպես կանոն` Վրաստանի ընդդիմադիրները փախչում են Վրաստանից, եւ ես նրանց շահերը պաշտպանում եմ Վրաստանից դուրս:

-Ի՞նչ լծակներ եք տեսնում, որով կարելի կլինի ազդել վրացական իշխանությունների վրա, ի՞նչ միջոցների եք դիմելու:

-Ինձ համար սա շատ կարևոր հարց է: Մի բան է, երբ փաստաբանը գալիս է մեկի շահերը պաշտպանելու, և դա իր մասնագիտությունն է, աշխատանքը: Ակնհայտ է, որ այստեղ առկա է հայ-վրացական հարաբերությունների խնդիր, որը պետք է սահմանվի ոչ թե փաստաբանի, այլ քաղաքական պաշտոնյաների մակարդակով: Վրացիները կարիք ունեն հավաստիանալու Հայաստանում հայերի տրամադրվածության մեջ: Նրանք չեն ցանկանում ունենալ մի իրավիճակ, որ ունեցան աբխազների և օսերի հետ: Եվ դա է պատճառներից մեկը, որ հայ համայնքի նկատմամբ կա ճնշում` իբրև ազգային փոքրամասնության: Հայկական կողմն էլ պետք է վրացիներին հասկացնի, որ չպետք է ճնշել Վրաստանում հայկական համայնքին, և որ երկու ժողովուրդներն էլ այս երկրում պետք է ապրեն խաղաղության եւ բարգավաճման մեջ:

-Ըստ Ձեզ` որոնք են Վ. Չախալյանի գործում ամենաակնհայտ խախտումները, որոնցով հնարավոր կլինի հիմնավորել վրացական իշխանությունների քաղաքական հալածանքները և արդյունքի հասնել Եվրադատարանում:

-Հետաքննության, զենքերի փորձաքննության բացակայությունը, վկաներին չլսելը, հարձակումները պաշտպանական կողմի իրավունքների վրա. սրանք պաշտպանության երեք հիմնական առանցքներն են:

-Իսկ մինչ օրս ի՞նչ բացթողումներ է ունեցել պաշտպանական կողմը:

-Պաշտպանությունը կազմակերպված էր, բայց նրանք չգիտեին, որ կա նման քաղաքական ճնշում: Պաշտպանական կողմն այդ հարցը չէր դիտարկում Վրաստանում փոքրամասնությունների իրավունքների ամբողջության մեջ: Այսօր այդ իմաստով պաշտպանությունն ավելի միասնական է:

-Վահագնին վերջերս ծեծի են ենթարկել, սակայն նա հրաժարվել է նշել այն անձանց անունները, ովքեր դա իրականացրել են: Այստեղ ի՞նչ պատճառներ կան, ինչու՞ է նա հրաժարվել մատնացույց անել այդ անձանց:

-Ավելի քան 25 տարի է` ես փաստաբան եմ: Եվ գրեթե ամեն շաբաթ ես այցելում եմ բանտեր: Բանտերում իրականությունն առանձնահատուկ է: Եթե բանտարկյալը դատապարտում է իր հետ կատարվածը, արդեն շատ կարևոր է, դա քաջության ու համարձակության իսկական դրսևորում է: Բանտը ինքնին արդեն ճնշում է, և բանտում գտնվողն իրավունք չունի այնտեղ թշնամիներ վաստակել:

-Ըստ Վրաստանի օմբուդսմենի` Վ. Չախալյանին առաջադրած մեղադրանքները նրան 30 տարվա ազատազրկում էին սպառնում, բայց նա ստացավ 10 տարի: Սոզար Սուբարի՞ն է չափազանցնում, թե այս կարծիքին այլ մեկնաբանություն կարելի է տալ:

-Վրացական այս գործընթացում արտասովոր է այն, որ գործ ունենք մեղադրանքների անընդհատ փոփոխության հետ: Մի դեպքում զենք-զինամթերք պահելու մեջ են մեղադրում, մյուս դեպքում քաղաքական մեղադրանքներ են ներկայացնում: Վրացական իշխանությունների պարագայում գործ ունենք մի երևույթի հետ, որ նրանք, ի դեմս Վահագնի, ցանկանում են վերացնել հայկական ձայնը 10 տարվա ընթացքում: Մինչ այս պահը Վրաստանի օմբուդսմենը եղել է մեզ աջակցողներից մեկը, որովհետև խախտումներն այնքան ակնհայտ են եղել, որ իրեն այլ բան չէր մնում, քան դատապարտել դրանք: Վրացական իրականության համատեքստում, կարծում եմ, որ Սուբարին քաջություն է դրսևորել: Իմանալով իրավիճակը Ջավախքում և ծանոթ լինելով գործին` ես համոզված եմ, որ Վահագնը բոլորովին մեղավոր չէ: Միակ մեղադրանքը, որ կա նրա նկատմամբ, որի հետ ես համաձայն եմ, դա հայ լինելու հանգամանքն է:

-Ինչպե՞ս եք տեսնում այս գործի ավարտը: Իրավական տեսանկյունից կա՞ իրատեսական հնարավորություն` դիմել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան և շահել պրոցեսը:

-Հայաստանում ընդիդիմության կարգախոսը` «Պայքար, պայքար մինչև վերջ», Եվրոպայում շատ ճանաչված է, և ես վերցնում եմ այդ կարգախոսը այս պարագայում, որովհետև կարծում եմ, որ Վրաստանում հայերի պայքարը չի ավարտվում այսօր, դա երկար ժամանակի պայքար է: Իհարկե, կա հնարավորություն շահել դատը Եվրադատարանում: Եվ շեշտը պետք է դրվի այն բոլոր խախտումների վրա, որոնք տեղի են ունեցել դատավարական գործընթացի ժամանակ:

-Ասացիք, որ եղել եք Ջավախքում, հայերի իրավունքների այլ խախտումներ նկատե՞լ եք:

-Բավական է քայլել Ախալքալաքում` հասկանալու դա: Հայերին ասում են, որ դուք պիտի հայ չլինեք: 90-ականներին Գամսախուրդիան առաջ քաշեց «Վրաստանը` վրացիների համար» կարգախոսը: Իշխանության գալով` Սահակաշվիլին Վրաստանի դրոշից հրաժարվեց և նոր դրոշ ստեղծեց` վրացական խաչով, որը վրացիներից բացի այլ փոքրամասնությունների բացառում էր նշանակում: Եվ ինքն էլ առաջ քաշեց «Մեկ լեզու, մեկ պետություն» կարգախոսը: Սա ավելի ակնհայտ գաղափարախոսություն էր, քան Գամսախուրդիայի ազգայնականությունը: Բայց սա նույնպես ազգայնական տեսլական էր: