98 տարի շարունակ հայ ժողովուրդը պայքարում է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման համար: Մինչ օրս Թուրքիան չի ճանաչել ցեղասպանությունն իրագործած նախնիների ոճրագործությունը: Հայոց ցեղասպանության շուրջ խոսակցությունները շարունակում են լինել արդիական, առավել ևս, որ մոտենում է դրա 100-ամյա տարելիցը:

«Հետքի» հարցերին պատասխանում է թուրքագետ, «Երիտասարդ թուրքագետների ակումբ» ՀԿ նախագահ Լիա Էվոյանը:

Երկու տարուց լրանում է Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցը, սակայն մինչ օրս Թուրքիան այդպես էլ չի ընդունել տեղի ունեցածը: Ըստ ձեզ` ո՞րն է հիմնական պատճառը:

Ես հիմնականում այդ հարցը բացատրում եմ աշխարահակարգի ընդհանուր քաղաքականությամբ: Իհարկե, հարցը լուծելու համար Հայաստանը կարող էր ավելի շատ գործիքներ օգտագործել, ավելի շատ մեթոդներ կիրառել, ավելի լայնամասշտաբ գործունեություն կիրառել: Ընդ որում` կարևոր է կոնկրետ գաղափարի միասնականությունը` ՀՀ և սփյուռք: Հաճախ նույն Թուրքիան ասում է` սփյուռքը սա է ասում, մենք ՀՀ-ի հետ խնդիրներ չունենք, ՀՀ-ն ստորագրեց արձանագրությունները և այլն:

Դրանք, բնականաբար, չարաշահումներ են, սակայն մենք մեր գործերով ցույց չենք տալիս հստակ դիրքորոշում: Նորմալ է, որ բոլոր տեղերում լինի տարակարծություն: Բայց պետք է լինի մի կուռ գաղափար, այդ գաղափարի շուրջ ստեղծված ծրագիր, որը պետք է ՀՀ-ն և հայկական սփյուռքը մեկտեղ ընդունեն: Ցանկալի է` ստեղծվի հատուկ  աշխատանքային խումբ կամ կառույց: Այնուհետև այն կմշակի գործնական քայլեր:

Քայլեր, բնականաբար, արվում են, բայց պետք է լինի հստակ ծրագիր: Ի վերջո, մենք պետք է վերջնական հստակեցնենք, թե ինչ ենք մենք ուզում և պահանջում: Ասենք, Թուրքիան այսօր ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը: Այդ դեպքում մենք ցանկանում ենք, որ նա ներողություն խնդրի՞, թե՞ նաև փոխհատուցման հարց ենք դնում կամ ինչպիսի՞ն պետք է լինի փոխահատուցումը և այլն:

Մեր պահանջները հստակեցնելու դեպքում մենք ավելի հասկանալի կլինենք նաև միջազգային հանրությանը, և պարզ կլինի` ի՞նչ են ուզում հայերը:

Չեմ ասում` Հայաստանը քայլեր չի կատարում, միանշանակ կատարում է: Իհարկե, այն մասշտաբով, որքանով հնարավոր է եղել մինչ այժմ: Բայց կարծում եմ, որ հնարավոր է անել ավելին, քանի որ միշտ քննադատաբար եմ մոտենում ցանկացած գործընթացի:

Սակայն պետք էլ չէ գերագնահատել մեր կարողությունները: Գոյություն ունի համաշխարհային քաղաքականություն կոչվածը: Մի շարք հարցեր ունեն աշխարհաքաղաքական բնույթ: Կարևոր է նաև հաշվի առնել Թուրքիայի աշխարհքաղաքական նշանակությունը, մասնավորապես մի շարք ազդեցիկ երկրների համար:

Միաժամանակ չմոռանանք, որ մեր աշխարհաքաղաքական դիրքը ևս շատ նպաստավոր է և հնարավորություն է տալիս լուծել մի շարք կարևոր խնդիրներ: Եթե ճիշտ օգտագործես քո դիրքն ու քո հնարավորությունները, կարող ես հասնել ավելիին, քան ունես:  

Նշեցիք Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունների մասին, որոնք շահարկման առիթ են դառնում Թուրքիայի կողմից: Ինչո՞վ եք դա բացատրվում:

Այժմյան հայկական սփյուռքը կազմում են այն սերունդները, որոնց նախնիները Ցեղասպանությունից հետո փախել և ապաստան են գտել այլ երկրներում: Սա այն դեպքն է, երբ սփյուռքի մի քանի սերունդներ ապրել են տարբեր երկրներում, նրանցից շատերը կամ չեն եղել Հայաստանում կամ էլ եկել են հանգստանալու կարճ ժամանակով: Արդյունքում նրանք չեն կարող իրականում հասկանալ, թե ինչ է նշանակում, օրինակ` Խորհրդային Հայաստան: Կողքից գրքեր կարդալով կամ լուրերով լսելը մի բան է, այդպես ապրելը` մեկ այլ:

Նրանք չեն կարող հասկանալ, թե դա ինչպես է ազդել սովորական քաղաքացու վրա, որի արդյունքում մի յուրահատուկ մարդկային տեսակ է ստեղծվել: Հիմա մենք արդեն անկախ ենք, բայց մեր մեջ այդ սերունդը դեռ կա, որը միաժամանակ շարունակում է կրթել հաջորդ սերունդներին:

Թուրքիայի այժմյան դիրքորոշման վերաբերյալ հաճախ ծայրահեղ մոտեցումներ են հնչում: Օրինակ ասվում է` Ցեղասպանությունը Թուրքիայի համար երկրորդական հարց է դարձել, քրդական խնդիրը նրանց ավելի է հուզում, իսկ մյուս կողմից նշվում է, թե Թուրքիան խիստ անհանգստած է, որ մոտենում է Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցը: Ըստ Ձեզ` ո՞րն է օբյեկտիվ իրականությունը:

Չեմ կարծում, թե Հայկական հարցը, եթե առավոտից երեկո օրակարգում չեն դնում, ապա այն գոյություն չունի: Հայկական հարցն իրական կերպով սպառանալիք է Թուրքիայի համար ոչ թե այսօր, վաղը, այլ ավելի երկարաժամկետ: Նրանք գիտեն, որ սա այն ազգն է, որին նրանք փորձեցին ոչնչացնել, բայց չհաջողվեց, որը դարեր շարունակ անկախ ամեն ինչից պայքարեց ու այժմ շարունակում է գոյություն ունենալ: Ղարաբաղում նրանք ևս տեսան, թե ովքեր են հայերը: Նրանք վախենում են հայերից: Վախենում են ոչ թե այն պատճառով, որ իրենք թույլ են, մենք` ուժեղ, այլ վախենում են, որ հայերը օբյեկտիվորեն մի օր կպահանջեն այն, ինչն իրենցն է: Ու դա չի կարող իրենց համար մտահոգիչ չլինել: Նրանք գիտեն, որ իրենք պետք է որոշակի քաղաքական դիրքորոշում ունենան ու կոնկրետ գործնական ծրագիր, որը այդ ամենը կչեզոքացնի:

Կարծում եմ` մենք այստեղ պետք է ոչ թե մտածենք` այնտեղ ժողովուրդը քննարկում է Հայոց ցեղասպանությունը, թե ոչ, այլ ինչ ռեալ, գործնական քայլեր է կատարում պետությունը: Ժողովուրդը չի կոնկրետ քաղաքական ծրագիր իրականացնում, այլ պետությունը:

Հիմա նրանք փորձում են 100-ամյակին մոտ հնարավոր ամեն ինչ անել, որպեսզի Հայաստանի կողմից ձեռնարկված ցանկացած քայլ չեզոքացվի: Ծրագրերի մեջ շրջանառվում է այն փաստը, որ շատ հնարավոր է՝ 2015 թ. ապրիլից առաջ, օրինակ` որոշվի սահմանները բացել կամ Երևան-Վան թռիչքը, որ հետաձգվեց, այդ ժամանակ իրականացնել: Եվ այդ ամենը միջազգային հանրությանը ցույց տալու համար: Չեմ բացառում, եթե անգամ պետական բարձրաստիճան այրերից մեկը ներողություն խնդրի: Մենք, այդ ամենը իմանալով, պետք է անենք այն, ինչին նրանք չեն սպասի:

Այդ դեպքում գործնական ի՞նչ  քայլեր պետք է արվի Հայաստանի կողմից:

Երբ 2015 թ. ապրիլի 24-ը գա և արդեն ապրիլի 25-ը լինի, դա չի նշանակելու, որ վերջ, այդ ամբողջ գործընթացն ավարտվեց: Չեմ կարծում, թե տեղի կունենա այնպիսի բան, որ այլևս կարիք չի լինի խոսել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման մասին: Չնայած չեմ էլ կարող ոչինչ բացառել:

Մենք պետք է համագործակցենք այն ուժերի հետ, որոնք մեզ հետ նույն շահերը կունենան այս հարցում: