Հեղինակ՝ Օհան Չեքմէքչեան

Մերօրյա հանրային խոսքում, լրատվամիջոցներում և սոցցանցերում հաճախ կարելի է հանդիպել անթերի թվացող, գրական հայերենով կառուցված տեքստերի, որոնք, սակայն, խորթ են հայեցի լեզվամտածողությանը։ Սա լեզվական «թաքնված» նվաճման հետևանք է, երբ բառերը հայերեն են, բայց նախադասության կառուցվածքն ու տրամաբանությունը մեխանիկորեն պատճենված են ռուսերենից կամ անգլերենից։ Ինչպե՞ս են «խոսքը գնում է», «ստացվում է» կամ «իմ մոտ» օտարածին կաղապարները խլում հայերենի բնական ռիթմն ու սեղմությունը, և ինչո՞ւ է լրատվական դաշտն ակամա դարձել այս երևույթի գլխավոր տարածողը։ Ժամանակն է նայելու բառապաշարի մաքրությունից այն կողմ և վերականգնելու հայեցի մտածողության բնիկ ճարտարապետությունը։

Լեզուն քաղաքական պատմության կենդանի արխիվն է։ Արևելահայերենի համար Ռուսաստանի հետ ավելի քան մեկդարյա ցարական և խորհրդային պատմական համակեցությունը ոչ միայն սոսկ նոր հասկացություններ ներմուծեց, այլև հիմնովին վերափոխեց այսօրվա խոսակցական ու գրավոր լեզուամտածողությունը։ Թեև կառուցվածքային մաքրամոլությանը հաջողվել է պաշտոնական ու հանրային լեզուն զերծ պահել բացահայտ օտարաբանություններից, սակայն տեղի է ունեցել առավել նրբագույն ու վտանգավոր մի տեղաշարժ։ Ռուսերենը շարունակում է հզոր ազդեցություն բանեցնել արդի արևելահայերենի վրա իմաստաբանական և շարահյուսական «պատճենումների» (կալկաների) միջոցով, երբ օտար դարձվածքներն ու կառույցները բառացիորեն թարգմանվում են հայերեն բառերով։

Այս անտեսանելի ներթափանցումը խաթարում է հայերենի բնական ռիթմն ու սեղմությունը՝ ստեղծելով երկուծնունդ մի լեզուամտածողություն, որը հարատևում է Խորհրդային Միության փլուզումից տասնամյակներ անց էլ։

Բառացի թարգմանության կաղապարները

Ռուսերենի ամենատարածված ազդեցությունն արդի արևելահայերենում ոչ թե գոյականների փոխառությունն է, այլ նախադասության կառուցվածքի մեխանիկական պատճենումը։ Երբ արևելահայախոսը նախադասություն է կազմում, նա հաճախ մտածում է ռուսերեն և հայերեն բառերը գործածում է սոսկ որպես դատարկ լրացումներ։

Դիտարկենք «վրա» կապի ամենուրեք տարածված կիրառությունը, որն իր նախնական տարածական իմաստից դուրս է եկել՝ նմանակելու համար ռուսերեն на և над նախդիրներին։ Այսօր սովորական է դարձել լրագրողների ու քաղաքական գործիչների շուրթերից լսել.

• «Նոր նախագծերի վրա ենք աշխատում»։

Սա ռուսերեն работаем над проектами կառույցի ճշգրիտ պատճենն է։ Մինչդեռ հայերենի բնական շարահյուսության մեջ նախագիծը մի առարկա չէ, որի վրա ֆիզիկապես նստած աշխատում են. հայերենում պարզապես «մշակում են» նախագիծը կամ «զբաղվում են» դրանով։

Նմանապես, պաշտոնական ու գրասենեկային «ի նկատի ունենալ» ծանրաշարժ արտահայտությունը պահպանում է ավելորդ «ի» նախդիրը սոսկ այն պատճառով, որ նմանակում է ռուսերեն иметь в виду կաղապարին։ Մինչդեռ հայեցի մտածողությունը պահանջում է պարզապես ասել՝ «նկատի ունենալ»։

Դինամիկ բայական կառույցների կորուստը

Հայերենն ավանդաբար հայտնի է իր սեղմությամբ և դերբայական դարձվածների նրբագեղ կիրառությամբ, ինչը խոսքը դարձնում է ճկուն ու ուղղակի։ Ռուսերենը, ընդհակառակն, մեծապես հենվում է հարաբերական դերանուններով կապակցվող բարդ ստորադասական նախադասությունների վրա (о том, что, после того, как)։ Արդի արևելահայերենն աստիճանաբար հրաժարվում է իր սեփական սեղմ դերբայական համակարգից՝ հանձնվելով ռուսական այս կոշտ ու երկարաշունչ կառույցների քմահաճույքին։

Լրատվամիջոցներն ու առօրյա խոսողները հաճախակի կիրառում են «խոսեց այն մասին, որ...» կաղապարը՝ պատճենելով ռուսերեն говорил о том, что... արտահայտությունը։ Այնտեղ, ուր հայեցի միտքը բնականորեն կասեր՝ «նա խոսեց տնտեսական աճի մասին», ռուսերենի ազդեցությամբ խոսողը երկարացնում է նախադասությունը. «Նա խոսեց այն մասին, որ տնտեսությունն աճում է»։

Նույն երևույթը տեսնում ենք ժամանակային նախադասություններում։ «Այն բանից հետո, երբ...» կառույցը ռուսերեն После того, как... արտահայտության բառացի վերարտադրությունն է։ Այն շրջանցում է հայերենի շատ ավելի գեղեցիկ ու բնիկ ժամանակային դերբայները՝ մեկ ռիթմիկ բառը փոխարինելով չորսբառանի կլանչող մի շղթայով։

Իմաստաբանական տեղաշարժեր. հին բառեր, նոր իմաստներ

Այս լեզուական ներծծման թերևս ամենաուշագրավ կողմն այն է, թե ինչպես են բնիկ հայերեն բառերը հարկադրաբար ստանձնում ռուսերենի դերերը։ «Ստացվել» բառը հայերենում ավանդաբար նշանակել է ընդունել՝ ինչպես նամակ ստանալը։ Այսօր միլիոնավոր մարդիկ այն գործածում են «հաջողվել» կամ «արդյունք տալ» իմաստով, որը ռուսերեն получаться բայի ուղղակի պատճենումն է։ Երբ հայախոսը դժգոհում է՝ «Իմ մոտ չի ստացվում», նա ոչ միայն ստացվել բայն է գործածում ռուսական իմաստով, այլև կիրառում է «Իմ մոտ» կառույցը՝ կրկնօրինակելով ռուսերեն У меня не получается ձևը։

Թվային դարաշրջանն արագացրել է այս իմաստաբանական տեղաշարժը «կիսվել» բառի միջոցով։ Պատմականորեն նշանակելով ինչ-որ բան ֆիզիկապես երկու կես անել՝ կիսվել բառն այսօր ստացել է մտքեր հայտնելու կամ համացանցային հրապարակումներ տարածելու վերացական իմաստը, քանի որ այն մեխանիկորեն նույնացվում է ռուսերեն делиться բայի երկակի իմաստի հետ (կիսել / պատմել)։

Անգամ առօրյա դարձվածքներն են զոհ գնացել այս երևույթին։ «Խոսքը գնում է...» արտահայտությունը ռուսերեն Речь идет о... կառույցի բառացի ու մեքենայական թարգմանությունն է։ Հայեցի պատկերացմամբ խոսքը չի կարող «քայլել» կամ «գնալ». այդ հասկացությունն ավանդաբար և գեղեցկորեն արտահայտվում է այսպես՝ «Խոսքը... մասին է»։

Լրատվամիջոցները որպես ազդեցության պարտադրողներ

Այս կառուցվածքային վերաձևումը չի կատարվում դատարկության մեջ. այն ակտիվորեն օրինականացվում և ամրապնդվում է տեղական լրատվամիջոցների կողմից։ Հայաստանյան լրատվական դաշտը, գործելով 24-ժամյա լարված ռեժիմով, հաճախ որպես առաջնային աղբյուր է օգտագործում ռուսական լրատվական հոսքերն ու մամուլի հաղորդագրությունները։ Սուղ ժամկետների պատճառով լրագրողները տեքստերը մեխանիկորեն թարգմանում են նախադասություն առ նախադասություն՝ փոխանակ դրանք հայեցի շարահյուսությամբ վերաշարադրելու։

Իբրև հետևանք՝ հեռուստատեսային հաղորդումները, թվային լրատվական կայքերն ու պաշտոնական հայտարարությունները վերածվել են ներմուծված քերականության արձագանգողների։ Երբ ճանաչված հաղորդավարներն ու թղթակիցները պարբերաբար հնչեցնում են ռուսական այս խորթ շարահյուսական կառույցները, հանրութունն ընկալում է դրանք որպես գրագետ ու մտավորական խոսքի չափանիշ։ Այն, ինչ սկսվում է որպես լրագրողի ծույլ թարգմանական հնարք, ի վերջո արմատանում է որպես համազգային լեզուական նորմ։

Նոր թվային ներհոսքը. անգլերենի շարահյուսության վերելքը

Մինչ ռուսերենը պահպանում է իր պատմական ազդեցությունը պաշտոնական և վարչական կառույցներում, համաշխարհայնացման և թվային արհեստագիտության ճնշման տակ նոր սերնդային տեղաշարժ է նկատվում։ Երիտասարդ հայերը, որոնք մեծացել են համացանցային մշակույթի ազդեցությամբ, աստիճանաբար անգլերենի շարահյուսությունն են պատվաստում իրենց առօրյա խոսքին և հաղորդակցությանը։

Այս նոր միտումը նմանակում է անգլերենի դարձվածային կառուցվածքը ճիշտ այնպես, ինչպես ավագ սերունդն էր արտացոլում ռուսերենը։ «Իմ խնդիրն է» արտահայտությունն այլևս չի գործածվում «սա մի հարց է, որը ես պետք է լուծեմ» իմաստով, այլ հանդես է գալիս որպես անգլերեն «That’s my problem/business» (դա իմ գործն է) արհամարհական դարձվածքի պատճենում։ Նմանապես, «Իմ օրը զբաղված է» նախադասությունը կրկնօրինակում է անգլերեն «My day is busy» ձևը՝ ժամանակահատվածը դիտարկելով որպես գործունակ էակ, ինչը հակասում է հայերենի ավանդական կանոններին, որտեղ միայն մարդիկ կարող են զբաղված լինել։ Անգլերենի շարահյուսական այս սողացող շերտը գործում է ռուսական առկա կաղապարներին զուգահեռ՝ ստեղծելով կրկնակի հիբրիդացում արդի քաղաքային երիտասարդության խոսվածքում։

Ինքնության ճգնաժա՞մ, թե՞ բնական զարգացում

Որոշ լեզուաբաններ պնդում են, թե կառուցվածքային այս փոխներթափանցումը երկլեզուության և համաշխարհային համակեցության բնական արդյունք է։ Սակայն, երբ լեզուն համակարգված կերպով հրաժարվում է իր քերականական հարստությունից՝ հանուն գերիշխող հարևանի ծանրաշարժ ու կրավորական կառույցների, նա կորցնում է իր ճանաչողական ինքնիշխանության մի մասնիկը։

Արևելահայերենի ներկայ վիճակը բացահայտում է մի խոր հեգնանք. մինչ ազգը կատաղի կերպով պաշտպանում է իր այբուբենն ու գրական ժառանգությունը, նրա ամենօրյա խոսակցական և գրված շարահյուսությունը մնում է լռելյայն նվաճված։ Հայոց լեզվի իրական խորությունը պահպանելու համար արդի խոսողներն ու գրողները պետք է անցնեն պարզ բառամաքրության սահմանները և սկսեն վերականգնել հայեցի մտածողության բնիկ կառուցվածքը։

(Օհան Չեմէքճեանը լեզուաբան եւ հրապարակախօս է, որ ուսանել է Երեւանի պետական համալսարանում եւ Հայկազեան քոլէճում)