Հեղինակ՝ Օհան Չեքմէքչեան

Հայոց լեզուն երկար ժամանակ գոյատեւած է որպէս վեհաշուք, երկգլխանի տաճար մը։ 

1915-ի Ցեղասպանութեան արհաւիրքէն ետք, անոր կառուցուածքային աշխարհագրութիւնը ճեղքուեցաւ խոր լեզուական բեկուածքներու երկայնքով։ Մինչ արեւելահայերէնը խարսխուեցաւ Խորհրդային եւ ապա անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան հաստատութենական հողին վրայ, արդի արեւմտահայերէնը դարձաւ տարագրութեան թափառական լեզուն՝ պահպանուելով Պէյրութի, Հալէպի, Փարիզի եւ Լոս Անճելըսի համայնքներուն մէջ։

Տասնամեակներ շարունակ, Երկաթէ Վարագոյրը ֆիզիքապէս հեռու պահեց այս քոյր տարբերակները։ Սակայն, 1991-ին Հայաստանի անկախութեան արշալոյսը պատռեց այս սահմանները՝ սկիզբ դնելով աննախադէպ լեզուական հանդիպումի մը։ Անցեալ երեք տասնամեակներուն, Հայաստանի Հանրապետութիւնը դադրած է սոսկ հեռաւոր, խորհրդանշական յուշարձան մը ըլլալէ արեւմտահայ սփիւռքին համար. ան վերածուած է կենսունակ ու բարդ հնոցի մը, ուր արեւմտահայերէնի գոյատեւումը, համարկումը եւ հաստատութենականացումը աշխոյժօրէն կը քննարկուին ու կը կերտուին։

Հայրենադարձի Երկուանքը․ Ռոմանթիզմի եւ Ընկերային Լուսանցքայնացման Միջեւ

Հազարաւոր սփիւռքահայ հայրենադարձներու վերադարձը անկախ հայրենիք՝ արեւմտահայերէնի կենդանի կշռոյթը բերաւ ուղղակիօրէն Երեւանի փողոցները, սրճարաններն ու աշխատավայրերը։ Այս գաղթական հոսքը, որ վերակենդանացաւ անկախութեան շրջանին եւ արագացաւ Սուրիոյ ու Լիբանանի ողբերգական աշխարհաքաղաքական ցնցումներուն պատճառով, հիմնովին խախտեց արեւելահայերէնի միաձոյլ լեզուական միջավայրը։

Այսուհանդերձ, լեզուի տունդարձը բնորոշուեցաւ յուզիչ հակասութեամբ մը։ Հայաստան ժամանող հայրենադարձները յաճախ կը հանդիպին լեզուական հիացմունքի եւ ընկերային մարգինալացման (մեկուսացման) միջեւ եղած ներքին լարուածութեան։ Մէկ կողմէ, տեղական հասարակութիւնը յաճախ կը վերածէ արեւմտահայերէնը ռոմանթիք երեւոյթի՝ գովաբանելով անոր հնօրեայ վայելչութիւնը, իւրայատուկ հնչիւնաբանութիւնն ու հարուստ, դասական բառապաշարը։ Միւս կողմէ, ամէնօրեայ գոյատեւման գործնականութիւնը կը պարտադրէ զիջումներ։ Քանի որ արեւելահայերէնը կը մնայ վարչարարութեան, առեւտուրի եւ լրատուամիջոցներու անվիճելի չափանիշը, շատ մը արեւմտահայախօսներ կը զգան նուրբ մերժողականութիւն, շփոթ կամ նոյնիսկ թեթեւ ձաղկում՝ ուղղագրութեան, հնչարտաբերութեան եւ բառապաշարի տարբերութիւններուն պատճառով։ Հետեւաբար, շատ մը վերադարձածներ կը դիմեն լեզուական փոփոխութեան՝ հանրային ոլորտներու մէջ որդեգրելով արեւելահայերէնը, որպէսզի ապահովեն անխափան ընկերային եւ արհեստավարժ համարկում։ Այս իրողութիւնները արեւմտահայերէնը կը մղեն դէպի ընտանեկան շրջանակներու եւ հայրենադարձներու ցանցերու անձնական տիրոյթը՝ յառաջացնելով հիմնական հարցումներ այն մասին, թէ արդեօք հայրենիքը իրապէս կը գործէ որպէս ապաստարա՞ն, թէ՞ սոսկ թանգարան իր քոյր բարբառին համար։

Օրէնսդրական Ճիգը՝ Բազմակեդրոն Ճանաչման Համար

Այս պասիւ (կրաւորական) ձուլման հակազդելու համար, հանրապետութեան մէջ յառաջացած է մտաւորական եւ քաղաքական շարժում մը՝ արեւմտահայերէնին պաշտօնական իրաւական կարգավիճակ շնորհելու համար։ Հայաստանի Սահմանադրութեան 20-րդ յօդուածի համաձայն, օրէնքը պարզապէս կը նշէ, որ «Հայաստանի Հանրապետութեան պետական լեզուն հայերէնն է»։ Թէեւ բնագիրը յստակօրէն չի նշեր լեզուական տարբերակը, տասնամեակներու վարչական սովորութիւնը արեւելահայերէնը նկատած է որպէս լռելեայն պաշտօնական չափանիշ։ Տարիներ շարունակ, սփիւռքի ջատագովներն ու տեղացի լեզուաբանները կը պնդեն, որ արեւմտահայերէնը առանց յստակ իրաւական պաշտպանութեան ձգելը կ'արագացնէ անոր վիճակը որպէս «վտանգուած լեզու», ձեւակերպում մը, որ պաշտօնապէս ընդունուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ։

Այս ջատագովութիւնը հասաւ շրջադարձային կէտի մը, երբ կառավարական քաղաքականութեան շրջանակները սկսան քննարկել պաշտօնական օրէնսդրական ուղի մը՝ երկրի ներսը արեւմտահայերէնին յատուկ, պահպանուած կարգավիճակ շնորհելու համար։ Այս առաջարկուած յատուկ կարգավիճակը կը միտի յստակօրէն ամրապնդել լեզուի դիրքը բարձրագոյն կրթութեան, հանրակրթութեան եւ հանրային վարչարարութեան մէջ։ Շեղելով ազգային պատումը մեկակեդրոն ուղղուածութենէն դէպի միտումնաւոր բազմակեդրոն մօտեցում, պետութիւնը կ'ընդունի խոր պատմական ճշմարտութիւն մը․ Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը պատկանի համայն հայ ազգին, եւ անոր լեզուական քաղաքականութիւնը պէտք է արտացոլէ իր ժողովուրդին երկակի ժառանգութիւնը։

Կենդանի Գրականութեան Ընտելացումը (Տեղայնացումը)

Այս հաստատութենական մղումը կ'արտացոլայ ներքին հրատարակչական մարզի լուռ, բայց տոկուն մշակութային վերածնունդով։ Պատմականօրէն, արեւմտահայ գրականութիւնը կը տպագրուէր գրեթէ բացառապէս սփիւռքի մէջ՝ Սթամպուլի, Պէյրութի կամ Պոսթընի պատմական հրատարակչատուներուն կողմէ։ Այսօր, «կենդանի» արեւմտահայ գրականութեան դաշտը արմատներ կը ձգէ հենց հանրապետութեան ներսը։ Տեղական յառաջատար հրատարակիչներ, ինչպէս՝ «Անտարես»-ը, աշխոյժօրէն ընդլայնած են իրենց գրացուցակները՝ ներառելով ուղղակիօրէն արեւմտահայերէնով տպագրուած գիրքեր, սկսած աւանդական ժողովրդական բանահիւսութենէն եւ մանկական գրականութենէն մինչեւ արդի քերթողական ժողովածուներ, ինչպէս՝ Կարօ Արսլանեանի «Եթէ...»-ն։ Աւելին, Հայաստանի գիտական հաստատութիւնները լծուած են մասնագիտացուած դասագիրքերու եւ համեմատական քերականութեան ուղեցոյցներու պատրաստման, որոնք նախագծուած են կամրջելու երկու չափանիշներու միջեւ եղած բացը թէ՛ անգլիախօսներու եւ թէ՛ արեւելահայախօսներու համար։ Արեւմտահայ գրականութեան այս ներքին առեւտրայնացումը կենսական է։ Այն կը հեռացնէ լեզուն կորսուած աշխարհագրութեան մը վտանգուած մասունքը ըլլալէ եւ զայն կը հաստատէ որպէս ժամանակակից գրական արտադրութեան կենսունակ, կենդանի միջոց՝ հայկական ինքնիշխան պետութեան սահմաններուն ներս։

Ենթակառուցուածք, Ֆինանսաւորում եւ Քաղաքային Էքոլոկիան

Այս վերածնունդի տեսական փաստարկները իրենց հաստատումը կը գտնեն ժամանակակից հեղինակներու եւ գետնի վրայ աշխոյժօրէն գործող հաստատութենական շրջանակներու պատկերացումներուն մէջ։ Պէյրութի, Սթամպուլի եւ Երեւանի միջեւ տեղաշարժուող մտաւորականներն ու գրողները կը շեշտեն, որ գրականութիւնը չի կրնար գոյատեւել սոսկ կարօտախտով․ անիկա կը պահանջէ աշխոյժ քաղաքային էքոլոկիա (միջավայր)։ Արդի սփիւռքի կարկառուն ձայները կը պնդեն, որ Երեւանի մէջ հրատարակուիլը արեւմտահայերէնին կը շնորհէ հոգեբանական օրինականութիւն, զոր արտասահմանի ջախջախուած համայնքները այլեւս չեն կրնար ապահովել։ Գրողի մը համար, արեւմտահայերէն հատոր մը տեսնելը Երեւանի Աբովեան փողոցի գրախանութի մը ցուցափեղկին վրայ, լեզուն «ընտանեկան մասունքէ» կը վերածէ մրցունակ, հանրային գեղարուեստական միջոցի։

Գրական այս զարթօնքը կը զօրանայ այնպիսի անդրազգային մարմիններու կողմէ, ինչպիսին է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութիւնը, որուն Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը զգալի ֆինանսաւորում ներարկած է հանրապետութեան մէջ։ Նպատակային դրամաշնորհներու, թարգմանչական ծրագիրներու եւ մանկավարժական թուային գործիքներու միջոցով, այս նախաձեռնութիւնները Երեւանը կը նկատեն արեւմտահայերէնի պահպանման տրամաբանական կեդրոններէն մէկը։ Սփիւռքի կողմէ ֆինանսաւորուող մշակութային ենթակառուցուածքը ուղղակիօրէն Հայաստանի գիտական եւ արհեստագիտական (թեքնոլոժիի) ոլորտներ բերելով՝ այս ծրագիրները կը ստեղծեն շօշափելի աշխատանոց մը, ուր տեղացի եւ հայրենադարձ խմբագիրներ, թարգմանիչներ ու թուային ստեղծագործողներ կը գործակցին՝ փաստելով, որ լեզուի գոյատեւումը կախեալ է հայրենիքի ընդհանուր, հաստատութենականացուած տնտեսութենէն։

Հոգեբանական Պատնէշի Վերացումը․ Հայրենիքի Պարտաւորութիւն մը

Այսուհանդերձ, արեւմտահայերէնի՝ որպէս հանրապետութեան մէջ ամէնօրեայ խօսակցական լեզուի երկարատեւ կենսունակութիւնը կը հանդիպի խոր կառուցուածքային խոչընդոտներու։ Իրապաշտօրէն, քիչ հաւանական է, որ անիկա դառնայ Հայաստանի լայն բնակչութեան հիմնական ամէնօրեայ փողոցի լեզուն։ Արեւելահայերէնի հաստատութենական ազդեցութիւնը դատարաններու, դպրոցներու եւ բանակի մէջ խորապէս արմատացած է, եւ պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ մէկէն երկու սերունդի ընթացքին հայրենադարձներու զաւակները բնականաբար կը ձուլուին տեղական չափանիշին։ Յատկանշական է, որ այս ձուլումը յաճախ կ'արագանայ հոգեբանական պատնէշի մը պատճառով․ տեղի տալով ընկերային ճնշումներուն կամ սխալ կաշկանդուածութեան՝ հայրենադարձները երբեմն կը խուսափին իրենց մայրենի լեզուն գործածելէ։

Բացարձակապէս որեւէ պատճառ չկայ, որ որեւէ խօսող ամչնայ մայրաքաղաքին մէջ արեւմտահայերէն խօսելու համար։ Հայոց լեզուի երկու թեւերը իրարու համար անհասկնալի չեն. անոնք ունին նոյն խոր կառուցուածքային արմատները, եւ հիմնական բառապաշարը, մեծ մասամբ, ամբողջութեամբ նոյնն է։ Քանի որ համակարգային տարբերութիւնները նուրբ հնչիւնական եւ քերականական փոփոխակներ են, այլ ոչ թէ հիմնական լեզուական բաժանումներ, Հայաստանի Հանրապետութիւնը բնականօրէն պէտք է նկատուի ապահով ովասիս մը արեւմտահայերէնի համար։ Հայրենիքը ունի բարոյական եւ պատմական պարտաւորութիւն՝ ըլլալու վայր մը, ուր արեւմտեան թեւը կրնայ ազատօրէն շնչել, առանց որ խօսողները օտարացած զգան։

Սփիւռքի Զուգահեռ Ներդրումներու Ծրագիր մը

Այս «երկակի լեզուամտածողութեան» այլընտրանքին հասնիլը չի նշանակեր, որ սփիւռքը պէտք է հրաժարի իր կենսական տեղական ենթակառուցուածքներէն. ընդհակառակը, անիկա կը պահանջէ զուգահեռ յանձնառութիւն մը՝ ֆինանսաւորելու նպատակային արեւմտահայ նախաձեռնութիւններ հանրապետութեան ներսը՝ արտասահմանի իր գոյութիւն ունեցող դպրոցներուն եւ հաստատութիւններուն կողքին։ Սփիւռքը կրնայ հանդիսանալ խթանող ուժ՝ ֆինանսաւորելով Հայաստանի մէջ տեղական թուային բովանդակութիւն ստեղծողները, փոտքասթերներն ու անիմաթորները (ծաղկանկարիչները), որպէսզի լեզուն բնականոն դառնայ համաշխարհային թուային տարածքներու մէջ։ Աւելին, սփիւռքը կրնայ օգտագործել իր բարեգործական եւ ձեռնարկատիրական (venture capital) ցանցերը՝ Հայաստանի մէջ յատուկ «Արեւմտահայերէնի Ուսուցման Տիրոյթներ» հիմնելու համար։ Ասիկա կը նշանակէ յատկացնել նուիրատուութիւններ կրթական եւ մշակութային ծրագիրներու համար այնպիսի կեդրոններու մէջ, ինչպիսին է «ԹՈՒՄՈ»-ն, տեղական թանգարաններն ու համալսարանները, ապահովելու համար բարբառի տոկուն հաստատութենական ներկայութիւնը։ Գործակցելով Հայաստանի զարգացած արհեստագիտական մարզին հետ՝ ստեղծելու տեղայնացուած համակարգչային ծրագիրներ, ինքնաշխատ սրբագրիչներ եւ արհեստական բանականութեան (AI) թարգմանչական կաղապարներ, սփիւռքը կրնայ օգնել արեւմտահայերէնը ներդնելու հանրապետութեան թուային տնտեսութեան մէջ՝ կամրջելով պատմական ժառանգութիւնն ու արդի նորարարութիւնը։

Եզրակացութիւն․ Երեւանի Երկակի Շարժիչներու Աշխուժացումը

Ի վերջոյ, արեւմտահայերէնի դերը հանրապետութեան մէջ 1991-էն ի վեր կը հանդիսանայ հայրենիք-սփիւռք աւելի լայն յարաբերութիւններու ճշգրիտ ցուցանիշը։ Իրական համարկումը չի կրնար նշանակել արեւմտահայ ինքնութեան ջնջում՝ ի նպաստ տեղական միօրինակութեան։ Եթէ արեւմտահայերէնին թոյլ տրուի մարիլ որպէս անցեալի սփիւռքի երկրորդական բարբառ, անոր հետ պիտի կորսուի հայ գրական, փիլիսոփայական եւ պատմական յիշողութեան հսկայական շտեմարան մը։ Հանրապետութիւնը պէտք է վճռականօրէն հետամուտ ըլլայ այնպիսի քաղաքականութեան, որ կը բնականոնացնէ արեւմտահայերէնի ներկայութիւնը հանրային կեանքին մէջ՝ քաջալերելով մասնագիտացուած դպրոցական ծրագիրներ, բարձրացնելով հանրային վստահութիւնը բարբառի հանդէպ եւ ընդլայնելով պետական հովանաւորութեամբ գրահրատարակչական դրամաշնորհները։ Երեւանը պէտք է զարգանայ որպէս երկակի շարժիչով մայրաքաղաք, որ աշխոյժօրէն կը պահէ գրական երկու թեւերը։ Միայն լիովին որդեգրելով իր բազմակեդրոն իրականութիւնը, Հայաստանի Հանրապետութիւնը կրնայ ծառայել որպէս հարազատ ու մշտական սրբավայր համայն հայ հոգիին համար։

(Օհան Չեմէքճեանը լեզուաբան եւ հրապարակախօս է, որ ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանին եւ Հայկազեան քոլէճին մէջ։)