Խորհրդային տարիներին Իջեւանի շրջանում ձեւավորվել էր ադրբեջանական մի անկլավ, որտեղ 2 գյուղ կար՝ Բարխուդարլուն եւ Սոֆուլուն: Սա Հայաստանի տարածքում առաջացած ադրբեջանական 3 անկլավներից միակն էր, որտեղ մեկից ավելի բնակավայր կար:

Ըստ Google Maps-ով չափումների, Բարխուդարլու-Սոֆուլու անկլավի տարածքը 10 քկմ-ից մի փոքր ավելի է: Այս առումով այն փոքր էր Վերին Ոսկեպարից (Յուխարը Ասկիպարա, մոտ 26 քկմ), բայց մեծ էր Քյարքիից (Տիգրանաշեն, շուրջ 8 քկմ):

Անվանումները

Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարանում (1986 թ.) Սոֆուլուն հիշատակվում է նաեւ Սոթուլու, Սոֆուլի, Սուֆլի, Սուֆուլի անուններով: Ըստ ադրբեջանական աղբյուրների՝ Սոֆուլու կոչվող բնակավայրերն իրենց անունն ստացել են թյուրքական սոֆուլու ցեղից (այս անունով գյուղեր են եղել նաեւ Ռուսական կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի ու Շուշիի գավառներում):

Ինչ վերաբերում է Բարխուդարլուին, ապա վերոնշյալ բառարանում այն նշվում է նաեւ Բարխուդարլի, Բարխուդարլը անուններով: Ադրբեջանական աղբյուրների համաձայն՝ այս բնակավայրն անվանակոչվել է Բարխուդար բեկի անունով, որը 16-17-րդ դարերում հայտնի թնդանոթագործ է եղել Սեֆյան Պարսկաստանում, եւ նրա ստեղծած թնդանոթները կիրառվել են թուրք-պարսկական պատերազմներում Երեւանի, Գանձակի (Գյանջա) ու Թավրիզի պաշտպանության համար: Կարծիք կա, որ գյուղը կոչվել է Բարխուդարլու, քանի որ այստեղ հաստատվել են Բարխուդար բեկի հետնորդները: Նկատենք, որ հայկական աղբյուրներում Բարխուդարլուի եւ Սոֆուլուի անունների ծագման մասին տեղեկություններ չկան:

Ռազմավարական դիրքը

Ինչպես արդեն գրել ենք, Հայաստանում ադրբեջանական անկլավների դիրքը պատահական չի եղել. դրանք առաջացել են ռազմավարական նշանակության ենթակառուցվածքների՝ մայրուղիների ու երկաթուղու վրա: Եթե Տիգրանաշեն-Քյարքին ստեղծվել է Երեւանն ու Արարատյան դաշտը երկրի հարավին, մասնավորապես՝ Զանգեզուր-Սյունիքին ու Արցախին կապող ավտոմայրուղու (ներկայում՝ Մ-2) վրա, որն անկախությունից հետո ապահովում է նաեւ ՀՀ-ի կապը Իրանի հետ, ապա Վերին Ոսկեպարը ստեղծվել է Երեւան-Իջեւան-Վրաստան մայրուղու (նախկինում՝ Մ-16, ներկայում՝ Հ-58) անմիջական հարեւանությամբ:

Իսկ ահա Բարխուդարլու-Սոֆուլուն կազմավորվել է ոչ միայն Երեւան-Իջեւան-Ադրբեջան մայրուղու (ներկայում՝ Մ-4), այլեւ Իջեւան-Ղազախ երկաթգծի վրա. Բարխուդարլուն գտնվում էր ավտոմայրուղու ու երկաթգծի մի կողմում՝ Աղստեւ գետի աջ ափին, իսկ Սոֆուլուն՝ ճանապարհի մյուս կողմում՝ գետի ձախ ափին: Ճիշտ է, անկլավը ստեղծվել է մինչեւ այս երկաթգծի գործարկումը, սակայն դրանից ադրբեջանական անկլավի «վերահսկողական» դերը չի նվազում, մանավանդ որ Բարխուդարլուում երկաթուղային կայարան կար:  

Եվ ինչպես հայկական Ոսկեպար գյուղն է «սեղմված» եղել ադրբեջանաբնակ Վերին Ոսկեպար (Յուխարը Ասկիպարա) անկլավի եւ «բուն» Ադրբեջանի տարածքում գտնվող Ներքին Ոսկեպարի (Աշաղը Ասկիպարա) միջեւ, այնպես էլ Բարխուդարլու-Սոֆուլու անկլավի եւ սահմանից այն կողմ գտնվող ադրբեջանական Ջաֆարլի ու Բալա Ջաֆարլի գյուղերի միջեւ «սեղմվել էր» հայկական Կայան գյուղը:

Ինչպես են առաջացել կովկասյան թուրքերի գյուղերը

Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի «Հյուսիսային Արցախ» գրքի (2004 թ.)՝ Բարխուդարլուն եւ Սոֆուլուն 19-րդ դարի վերջին հիմնել են այս տեղանքում նստակեցության անցած խաշնարած (անասնապահ) թուրքերը: Կարապետյանը նկատի է ունեցել կովկասյան թուրքերին, քանի որ այն ժամանակ գոյություն չուներ «ադրբեջանցի» էթնոնիմ, եւ տեղի մուսուլմանները հայտնի էին որպես կովկասյան թուրքեր կամ կովկասյան թաթարներ:

Պատմական աղբյուրների համադրությամբ ներկայացնենք այս գյուղերի բնակչությունը տարբեր տարիների:

Տարածքային ենթակայությունը

Երկու գյուղերն էլ ձեւավորվել են այն ժամանակ, երբ տարածքը պատկանում էր Ռուսական կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառին:

1917 թ. «Կովկասյան օրացույցում», որի տվյալները վերաբերում են 1916-ին, նշվում է, որ Բարխուդարլու, Լալաքենդ (ներկայում՝ Վազաշեն), Ռեւազլի (ներկայում՝ Դիտավան), Սոֆուլու եւ Ուզունթալա (ներկայում՝ Այգեհովիտ) գյուղերը եղել են Ուզունթալա գյուղական համայնքի բնակավայրեր, իսկ համայնքը սպասարկվել է 3-րդ ոստիկանական տեղամասի կողմից, որի կենտրոնը Քարավանսարայ (Քարվանսարա) գյուղն էր՝ ներկայիս Իջեւան քաղաքը:

Ռուսական կայսրության անկումից հետո Ղազախի գավառը բաժանվել է Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջեւ: Հայկական մասում ձեւավորվել է Դիլիջանի գավառը (1921-1922 թթ. կոչվում էր Իջեւանի գավառ): Երկու երկրների խորհրդայնացումից հետո հայկական ու ադրբեջանական բնակավայրերի միջեւ շարունակվել են հողային վեճերը, որոնք ժառանգություն էին մնացել կայսրության փլուզումից հետո:

1922-1936 թթ. Հայաստանը, Վրաստանն ու Ադրբեջանը միավորված էին Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության (ԱԽՖՍՀ) մեջ, որն էլ իր հերթին նորաստեղծ ԽՍՀՄ-ի անդամներից էր: Ֆեդերատիվ հանրապետության իշխանության բարձագույն մարմինը Անդրկովկասյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեն էր՝ Անդրկենտգործկոմը:

Ինչպես 2021-ի մայիսին հայտարարել է ՀՀ մարդու իրավունքների այն ժամանակվա պաշտպան Արման Թաթոյանը, Դիլիջանի գավառին պատկանող Վերին Ոսկեպար, Սոֆուլու եւ Բարխուդարլու գյուղերը (այսինքն՝ ավելի ուշ անկլավային դարձած ադրբեջանական բնակավայրերը – հեղ.)՝ ընդհանուր 3104 դեսյատին կամ 3383 հեկտար տարածքով, Անդրկենտգործկոմի հողային եւ անտառային վեճերը լուծող տեղական հանձնաժողովի 1929 թ. հուլիսի 19-20-ի որոշմամբ հանձնվել էին Դիլիջանի գավառին: Հստակություն չկա, թե ինչպես, ինչ իրավական հիմքով են այդ գյուղերը հետագայում հանձնվել Ադրբեջանին ու դարձել դրա Ղազախի շրջանի բնակավայրեր:

1926-1928 թթ. խորհրդային քարտեզներում Հայաստանի տարածքում անկլավներ չեն արձանագրվել, իսկ ահա 1939 թ. քարտեզում արդեն իսկ առանձնացված են երկրի հյուսիս-արեւելքում գտնվող ադրբեջանական 2 անկլավները՝ Վերին Ոսկեպարն ու Բարխուդարլու-Սոֆուլուն: Ամեն դեպքում, ինչպես նշեցինք, սրանց ձեւավորման իրավական հիմքը հստակ չէ:

1928 թ., Հայաստանի տարածքում անկլավներ չկան

1939 թ., Հայաստանի հյուսիս-արեւելքում ձեւավորվել է 2 անկլավ 

1992-ի ապրիլին հայկական ուժերը վերահսկողության տակ են վերցրել Հայաստանի տարածքում սեպի պես խրված եւ ռազմավարական դիրք զբաղեցնող Բարխուդարլու եւ Սոֆուլու գյուղերը, իսկ տեղի ադրբեջանցիները հեռացել են Ադրբեջանի տարածք:

Բարխուդարլուն ներառվել էր Ազատամուտի մեջ, իսկ նախկին անկլավի հողերը բաժանվել են 

Բարխուդարլու եւ Սոֆուլու գյուղերը ներկայացված չեն Ադրբեջանի Հանրապետության համայնքների ցանկում նշված բնակավայրերի մեջ: Փոխարենը այդ ցանկում են սահմանից այն կողմ գտնվող Ջաֆարլի, Բալա Ջաֆարլի եւ Խանլիքլար գյուղերը, որոնք ներառված են Խանլիքլար համայնքի մեջ:

Ինչ վերաբերում է ՀՀ իրավական ակտերին, ապա հարկ է նկատել, որ 1995-ին լուծարվեցին խորհրդային ժամանակներից ժառանգություն մնացած շրջանները, փոխարենը ձեւավորվեցին ավելի խոշոր վարչատարածքային միավորներ՝ մարզերը: Այդուհանդերձ, 1995-ին ընդունված «ՀՀ վարչատարածքային բաժանման մասին» օրենքում որեւէ հիշատակում չկար Բարխուդարլու եւ Սոֆուլու գյուղերի մասին: Իսկ ահա 2009-ի հոկտեմբերին կատարված լրացումներով Բարխուդարլուն ներառվել է Ազատամուտ համայնքի մեջ (Սոֆուլուի մասին նշում չկա): Համայնքների խոշորացման շրջանակներում 2020-ի ապրիլին Ազատամուտը, ի թիվս այլ համայնքների, միացել է Իջեւանին եւ մինչ օրս համարվում է Իջեւան խոշորացված համայնքի բնակավայր: Ինչ վերաբերում է Բարխուդարլուին, ապա 2020-ի խոշորացումից հետո օրենքում այն այլեւս չի ներկայացվում իբրեւ բնակավայր:

2011 թ. ՀՀ մարդահամարի տվյալներով՝ Տավուշի մարզի Ազատամուտ համայնքում առկա բնակչությունը կազմել է 2058 մարդ, մշտականը՝ 2513: Ընդ որում՝ բոլորը եղել են Ազատամուտ գյուղի բնակիչներ, իսկ Բարխուդարլուի դիմաց նշվել է 0:  

Ըստ ՀՀ կադաստրի կոմիտեի քարտեզի՝ ադրբեջանական նախկին անկլավի տարածքը բաժանված է երկու մեծ հողամասի, որոնցից մեկի մակերեսը 5,6 քկմ է, եւ այն կրում է Այգեհովիտ գյուղի ենթատարածքային ծածկագիր, այլ կերպ ասած՝ համարվում է Այգեհովիտի հողամաս: Իսկ մյուսը, որի մակերեսը 1,7 քկմ է, Ազատամուտ գյուղի ծածկագրով է:

Այս հողամասերը (նախկին անկլավի ընդհանուր տարածքը), ըստ կադաստրային քարտեզի, շրջապատված են Այգեհովիտ, Դիտավան, Ազատամուտ, Աչաջուր եւ Սեւքար գյուղերի հողերով:

Տես նաեւ՝

• Անկլավները Հայաստանում. ամենամեծ անկլավ դարձած պատմական Վերին Ոսկեպարը
• Անկլավները Հայաստանում. Տիգրանաշեն դարձած Քյարքին
• Արծվաշեն. Հայաստանի միակ էքսկլավը
• ԱԽ քարտուղարը սխալվում է․ Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախկին էքսկլավների տարածքները «գրեթե հավասար» չեն

Ինֆոգրաֆիկան՝ Արեն Նազարյանի

Լուսանկարում՝ Երեւան-Իջեւան-Ադրբեջան (Մ-4) մայրուղին՝ Ազատամուտ-Բարխուդարլու նախկին վարչական սահմանի մոտ (yandex.com)