Քնի խանգարումների հայկական ասոցիացիայի հետազոտության համաձայն՝ հարցվածների 52,6%-ն անքնություն ունի, 36,8%-ն ունի խռմփոց, իսկ 22,9%-ը՝ շնչադադարներ քնի ընթացքում: Առավել մտահոգիչ է քնի խանգարումների ազդեցությունը ճանապարհատրանսպորտային պատահարների վրա: ՃՏՊ-ի ենթարկվածների մոտ 69%-ն ունեցել է անքնություն կամ քնի խանգարում: Քնի, դրա փուլերի և առանձնահատկությունների, քնի խանգարումների, դրանց բուժման ու քնի կարգավորման մասին «Հետքը» զրուցել է Քնի խանգարումների հայկական ասոցիացիայի նախագահ, քնի մասնագետ, նյարդաբան Սամսոն Խաչատրյանի հետ: 

Ֆիզիոլոգիական իմաստով՝ ի՞նչ է քունը, և ինչո՞ւ է այն կարևոր։ 

Եթե ընդհանուր ձևակերպենք, դա մի վիճակ է, երբ արտաքին ազդակների նկատմամբ օրգանիզմի պատասխանելիությունն իջնում է, բայց, մյուս կողմից, օրգանիզմի ներսում շարունակում են կատարվել մի շարք գործընթացներ։ Քնի մեջ է, որ ուղեղը դատարկվում է նյութափոխանակության արգասիքներից, որոնք, մնալով նյարդային բջիջներում, վնասում են դրանք։ Այս գործընթացն արթուն ժամանակ գրեթե չի կատարվում։ Օրգանիզմը կամ բնությունը այդպես է որոշել. ֆիզիոլոգիական մի շարք պրոցեսներ կատարվում են միայն քնած ժամանակ։ 

Արդյոք ճիշտ է այն պնդումը, որ բոլոր մարդիկ պետք է քնեն 8 ժամ:

Այնքան էլ ճիշտ պնդում չէ: Չափահաս մարդիկ պետք է քնեն 7-9 ժամ, այսինքն՝ առնվազն 7 ժամ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 7 ժամից քիչ քնողների մոտ ավելի բարձր է ընդհանուր հիվանդացությունը և մահացության ռիսկը: Դեռահասների մոտ ցանկալի է 8-9 ժամը, մի քիչ ավելի փոքրերի մոտ՝ 10 ժամը: 

Շաբաթվա ընթացքում նորմալ չքնելուց հետո քնի պակասը հնարավո՞ր է լրացնել հանգստյան օրերին:

Գիտականորեն ապացուցված է, որ այն ցուցանիշները, որոնք շեղվում են աշխատանքային կամ ուսումնական օրերին, այսինքն՝ երբ կրճատվում են քնի ժամերը, հնարավոր չի լինում ամբողջությամբ վերականգնել մինչև ելակետային մակարդակներ, երբ շաբաթ-կիրակի  փորձում են ավելի շատ քնել։ Այսինքն, մշտապես պետք է պահպանել կանոնավոր քնի և արթնացման ժամերը՝ անկախ հանգստյան ու աշխատանքային օրերից:

Քնի ի՞նչ տեսակներ կան, և ինչո՞վ են դրանք իրարից տարբերվում:

Մենք 3 վիճակում ենք ապրում՝ արթուն, դանդաղ և արագ քնի մեջ։ Հատկապես վերջին երկուսը պետք է հստակ տարանջատել իրարից, որովհետև դրանք տարբեր վիճակներ են։ Դանդաղ քնի ժամանակ մենք ավելի շատ մտածողական մակարդակում ենք, սրտանոթային համակարգը, շնչառությունը կանոնավոր են աշխատում, ամեն ինչ հանդարտ ու կայուն է։ Հենց սկսվում է արագ քունը, ամեն ինչ խառնվում է իրար, սիրտը սկսում է անկանոն աշխատել, շնչառությունն ավելի անկանոն է դառնում, մարդը տեսնում է վառ, գունավոր, գործողություններով լի երազներ։ Քնի այս փուլում ենք տեսնում երազների 80-90 %-ը։ Չնայած սրան, դանդաղ քունը ավելի երկար է տևում և բաժանվում է երեք ստադիաների՝ նինջ, թեթև քուն ու խորը քունը։ Այս երրորդ՝ խորը քնի փուլում է մարդը լավ վերականգնվում։ Խորը քունը պետք է կազմի մեր քնածի մոտ 20%-ը, արագ քունը՝ մոտ 25 %-ը։ Ամենաշատը թեթև քունն է, իսկ նինջը ինչքան քիչ լինի, այնքան լավ, որովհետև սա անցումային փուլ է։ 

Ի՞նչ դեր ունի մելատոնինը (քնի հորմոնը) քնի ռեժիմում:

Մելատոնինը քնի հորմոնն է։ Այն արտադրվելու իր ժամն ունի: Նորմայում օրգանիզմը պետք է ի պատասխան մթության արտադրի մելատոնին։ Մթությունն է իր ազդակը։ Լույսը, հատկապես արհեստական լույսը, լուրջ ընկճող գործոն է մելատոնինի արտադրության համար։ Երբ քնից առաջ մենք լույս ենք վառում, հեռախոսով ենք զբաղվում, համակարգչով ենք աշխատում, իսկ հիմա շատերն են այդպես անում, թուլացնում ենք մելատոնինի արտազատման մեխանիզմը, և ինչ-որ ժամից սկսած այն էլ չի արտադրվում։ 

Մարդու օրգանիզմում ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ կրճատվում է քունը:

Այն բոլոր պրոցեսները, որոնք տեղի են ունենում քնի ընթացքում, թուլանում և նվազում են, հնարավոր է` նույնիսկ չեն կատարվում քնի կրճատմանը զուգահեռ: Օրինակ, քնի ընթացքում հիշողությունը դասակարգվում է, հիմնավորվում և տեղավորվում հիշողության ավելի երկարաժամկետ կենտրոններում: Երբ մենք քիչ ենք քնում, այդ նյութերը քիչ են դատարկվում: Հիմա պատկերացրեք՝ մարդը մի քանի գիշեր քիչ է քնում, մարդիկ կան՝ ամեն գիշեր են քիչ քնում: Սա նշանակում է, որ նյութերը, որոնք պետք է դուրս բերվեին օրգանիզմից, սկսում են կուտակվել՝ բարձրացնելով նյարդային բջիջների վնասվելու ռիսկը, ու ոչ միայն: Այդ նյութերի կուտակումները էական են նույնիսկ 1-2 գիշեր քնի կրճատում ունեցողների մոտ: Ներկայումս, քիչ թե շատ լավ ուսումնասիրված դաշտ է դրա կապը դեմենցիայի (մտավոր ունակությունների կորուստ) զարգացման ռիսկի հետ։ Այն մարդիկ, որոնք քիչ են քնում երկար ժամանակահատվածներ, օրինակ՝ հերթափոխով աշխատողները կամ պարզապես անկանոն քուն ունեցողները, հետագայում կոգնիտիվ խանգարում ունենալու, հատկապես դեմենցիայի բարձր ռիսկ ունեն։ 

Իսկ ինչպե՞ս է քնի պակասն ազդում էնդոկրին (մարմնի բոլոր գեղձերի) համակարգի վրա:

Որոշ հորմոններ արտադրվում են քնած ժամանակ։ Երբ մենք քիչ ենք քնում կամ ինչ-ինչ պատճառներով ընդհատվող քուն ենք ունենում, դրա հետևանքով կարող է խախտվել դրանց արտազատումը։ Օրինակ` աճի հորմոնը, որը շատ կարևոր է երեխաների համար․ ինչքան լավ է քնում երեխան, այդքան ավելի լիարժեք է աճի հորմոնն արտազատվում և ազդում օրգանիզմի աճի վրա։

Կա՞ ունիվերսալ քնի գրաֆիկ, որը բոլորի համար պետք է նույնը լինի։

Մեծամասնության մոտ ցիրկադային ռիթմի (խմբ․՝ օրգանիզմի բնական պրոցես, որը կարգավորում է քնի և արթունության հերթափոխումը՝ կրկնվելով 24 ժամը մեկ) ժամով քնելու շրջանը երեկոյան ժամը 11։00-01:00-ն է։ Բայց կան մարդիկ, որոնց քնելու ժամն ավելի ուշ է, որոնց «ժամացույցը» մյուսներից մի քիչ շեղված է աշխատում։ Նրանց օրգանիզմում մելատոնինը ավելի ուշ է արտադրվում, օրինակ, ոչ թե երեկոյան 10-12-ը, այլ`  2-4-ը։ Հետևաբար, այդ տեսակ մարդիկ ինչքան էլ ուզենան, միևնույն է, ժամը 11-ին չեն կարողանա քնել։ Դա մարդկանց, այսպես կոչված, «բու» տեսակն է։ Այս ռեժիմը շատ բնորոշ է դեռահասներին, որոնց մոտ 30 %-ն ունի ուշ քնելու և ուշ արթնանալու հակում։ 

Այսինքն, դա ալարկոտությունը չէ՞։ 

Ոչ, դա ալարկոտություն չէ, դա պարզապես մի փոքր շեղում է։ Ուշ քնելու և արթնանալու պատճառը կարող է նաև գենետիկան լինել։ Հնարավոր է ամբողջ ընտանիքն ունենա նման տենդենց։ 

Իսկ դրա հակառա՞կը։ 

Կա նաև դրա հակառակը՝ արտույտի համախտանիշը, երբ մարդը քնում է շատ շուտ ժամի, օրինակ՝ երեկոյան 8-9-ին, արթնանում գիշերը՝ 3-4-ին։ Նման դեպքերում կարող է թվալ, որ մարդն անքնություն ունի, բայց դա այդպես չէ, քանի որ մարդը քնել է իր 7 ժամը, պարզապես ժամային այլ բլոկով։ Սա էլ ավելի շատ բնորոշ է տարեցներին։

Իսկ այս համախտանիշը կարո՞ղ է խնդիրներ ստեղծել:

Սա կարող է բերել ախտաբանական մակարդակի, երբ մարդու քունն այնքան շուտ է տանում, որ իրենք զրկված են, օրինակ, ընտանիքի հետ ինչ-որ միջոցառում գնալուց, երբեմն մարդիկ քաշվում են, քանի որ այդ ժամերին հանրային վայրերում քնում են կամ քունը սկսում է տանել։ 

Ցիրկադային ռիթմի այլ խանգարումներ կա՞ն։ 

Նախ պետք է հասկանալ, որ սա անքնությունը չէ։ Ժամանակակից հասարակության մեջ ձևավորվել են քնի ցիրկադային ռիթմի ևս երկու խանգարումներ։ Մեկը՝ հերթապահող մարդու կամ գիշերները հերթափոխով աշխատող մարդու համախտանիշն է, որը ձևավորվում է աշխատանքի բերումով, այսինքն քնի և արթունության բնական ցիկլը խախտվում է արհեստականորեն, մյուսը բոլորիս հայտնի ջեթլագն (ժամային գոտիների փոփոխության համախտանիշ) է, երբ ժամային գոտին փոխելու հետևանքով մարդու կենսակերպի անհամապատասխանություն է առաջանում։ 

Ջեթլագի դեպքում կա՞ տարբերություն՝ որ ժամային գոտուց է մարդը տեղափոխվում։

Դե, օրինակ, Եվրոպա թռնելու դեպքում տարբերությունը շատ մեծ չէ։ Բայց Ամերիկա թռնելու դեպքում, հատկապես միջանկյալ կանգառներով՝ մեծ է։ Միաժամանակ, օրգանիզմն ավելի ծանր է տանում արևմուտքից արևելք թռնելը։ 

Երբ խոսում ենք քնի խանգարումների մասին, կարծես թե դրա տակ հասկանում ենք միայն անքնությունը: 

Այո, մարդիկ հաճախ դրա տակ հենց անքնությունն էլ հասկանում են։ Բայց մենք խոսեցինք քնի ցիրկադային ռիթմի խանգարումների մասին, որ քնի խանգարումների միայն մեկ խումբն է։ Կան քնի խանգարումների մի շարք այլ տեսակներ․ խռմփոցը, քնի օբստրուկտիվ ապնոէն՝ շնչադադարը քնի ընթացքում, անհանգիստ ոտքերի համախտանիշը, լուսնոտությունը… 

Քնի մեջ խոսելը…

Քնի մեջ խոսելը խանգարում չենք համարում, եթե, իհարկե, խոսքը միայն պարզ խոսելու մասին է։ Եթե խոսելն ուղեկցվում է նաև գործողություններով, օրինակ, քնած մարդը կատարում է շարժումներ, սա արդեն քնի խանգարման այլ տեսակ է, որն անվանում ենք քնի մեջ տեղի ունեցող վարքային խանգարումներ։ Սրա մեջ մտնում են շփոթված արթնացումը, լուսնոտությունը, քնի վախերը։ 

Ո՞րն է շփոթված արթնացման և լուսնոտության տարբերությունը:

Շփոթված արթնացման դեպքում քնածը նստում է, ինչ-որ բան է խոսում, հետո պառկում ու քնում է։ Իսկ երբ ոտքերը անկողնուց իջեցնում է, կանգնում ու սկսում քայլել, լուսնոտություն է։ 

Այս երևույթները քնի ո՞ր փուլում են տեղի ունենում:

Բոլոր այս նշվածները լինում են դանդաղ քնի փուլում։

Քնի վախը մղձավանջ տեսնե՞լն է: 

Ոչ, այս երկուսը հաճախ են շփոթում իրար հետ, բայց սրանք տարբեր են ու տեղի են ունենում քնի տարբեր փուլերում: Քնի վախը հանդիպում է հատկապես մինչև 5-6 տարեկան երեխաների մոտ, երբ երեխան գիշերն արթնանում ու սկսում է ուժեղ լացել, և նույնիսկ կարող է չճանաչել ծնողին։ Հաճախ ծնողները կարող են ենթադրել, որ երեխան լացում է մղձավանջի պատճառով, բայց դա այդպես չէ։ Եվ քանի որ քնի վախը դանդաղ քնի վարքային խանգարում է, շատ քիչ հավանական է, որ երեխան լացում է մղձավանջի պատճառով։ Բայց երբ մենք տեսնում ենք վախենալու կամ տհաճ երազներ, որը բերում է լարված ու անելանելի վիճակի, մենք արթնանում ենք: Մղձավանջները մենք տեսնում ենք արագ քնի փուլում:  

Իսկ երբ քնի մեջ խոսում ու շարժվո՞ւմ ենք: 

Դա էլ է արագ քնի խանգարումներից: Այս դեպքում գործ ենք ունենում աչքերի արագ շարժման  (REM - Rapid Eye Movement) քնի հետ: Ընդհանրապես, արագ քնի փուլում, երազատեսության ժամանակ մեր մկանները պետք է զրոյական տոնուս ունենան, լարվածություն չպետք է լինի։ Կոպիտ ասած՝ մկանը պատրաստ չի լինում շարժում կատարելու։ Հակառակ դեպքում, եթե երազում հարվածեք ինչ-որ մեկին, դուք կհարվածեք իրականության մեջ։ Սա է հենց այս հիվանդության էությունը։ Աչքերի արագ շարժման քնի ժամանակ մարդիկ անում են իրականության մեջ այն, ինչ երազի մեջ։ Որպես կանոն դա հիմնականում լինում է բացասական բովանդակությամբ երազների ժամանակ։ Բայց սա կապված չէ մարդու սթրեսային վիճակի կամ փորձի հետ։ Սա կարող է վտանգավոր լինել, որովհետև նման վիճակներում մարդը կարող է ձեռքը կամ գլուխը խփել մահճակալի անկյունին, հարվածել իր կողակցին, ընկնել անկողնուց։ Կա նաև կապ այս խանգարման ու Պարկինսոնի համախտանիշի զարգացման հետ։ Աչքերի արագ շարժման քունը Պարկինսոնի համախտանիշի նախանշաններից մեկը կարող է լինել։ 

Լինում է՝ քնից արթնանում ես, աչքերդ բացում ես, ուզում ես շարժվել, բայց չես կարողանում: Սա ի՞նչ է: 

Եթե խոսքը ոչ թե հոգնածության ու շարժվելու դժվարության մասին է, այլ ընդհանրապես որևէ շարժում կատարելու անկարողության, ապա գործ ունենք քնի պարալիչի հետ: Սա տարածված երևույթ է, որի մասին շատերը նախընտրում են չխոսել։ Այն կարող է երկու տարին մեկ լինել, մարդ կա, կարող է ամեն շաբաթ ունենալ։ Մարդն արթնանում է, միտքը միանում է, բայց մարմինը չի ենթարկվում, ոչ թե ալարում է վեր կենալ, այլ պարզապես չի կարողանում շարժվել։ Այն երբեմն ուղեկցվում է հալուցինացիաներով։ Մարդը կարող է մութ սիլուետ տեսնել իր սենյակում կամ իր վրա նստած։ Սա մեզ տանում է կառավարվող երազների դաշտ, երբ երազ տեսնելիս մարդը հասկանում է, որ երազ է ու սկսում է ինքը կառավարել երազների ընթացքը։ Շատերը, որոնք դա անում են, ունենում են քնի պարալիչներ։ Բայց միաժամանակ, քնի պարալիչը կարող է պայմանավորված չլինել  այս կամ այլ խնդիրներով ու խանգարումներով։

Ե՞րբ ենք շատ քնելու ցանկություն ունենում: 

Մարդը շատ քնելու ցանկություն ունենում է երկու դեպքում՝ երբ գիշերվա ընթացքում քնի պարտք է կուտակվում, օրինակ՝ շնչադադարների պատճառով և նարկոլեպսիայի դեպքում: Վերջինը ենթադրում է ոչ թե արտաքին որևէ գործոնի ազդեցությամբ առաջացած քնի ցանկություն, այլ օրգանիզմի քնի կենտրոնը որոշում է սկսել ավելի շատ քնել, ինչպես անքնության ժամանակ՝ ավելի շատ արթուն մնալ։ Աշխարհում նարկոլեպսիա ունենում է 2000 մարդուց 1-ը։ Բացի այդ, կա դեպրեսիայի տեսակ, երբ մարդը շատ է քնում։ Դեպրեսիայով տառապող մարդկանց մեծ մասը բողոքում է անքնությունից, բայց մի փոքր մասը՝ 10-20% դեպքերում, հակառակ պատկերն է։

Ինչպե՞ս հասկանալ, որ մարդն ունի անքնություն: 

Եթե պացիենտն ասում է, որ գիշերը չի կարողանում քնի անցնել կամ քնի կեսից արթնանում ու չի կարողանում շարունակել քնել, ինչքան էլ վատ է քնում գիշերը, մեկ է ցերեկը չի կարողանում քնել ու քնկոտություն չի ունենում, մենք հաստատ գիտենք, որ գործ ունենք դասական հոգեֆիզիոլոգիական անքնության հետ: 

Ինչի՞ց է առաջանում անքնությունը։ 

Պետք է շեշտենք, որ անքնությունը պարտադիր չէ՝ ինչ-որ պատճառ ունենա։ Նույնիսկ որոշ բժիշկներ հաճախ փորձում են պարտադիր պատճառ գտնել՝ սթրեսային վիճակ, մարդկային կորուստ և այլն։ Բայց հաճախ, ի սկզբանե, խրոնիկ հիվանդության պատճառ հանդիսացած գործոնը կարող է անցած լինել, դադարել լինել, իսկ անքնությունը՝ որպես հետևանք, մնում է, արդեն առանձին հիվանդության տեսքով՝ անկախ բոլոր գործոններից ու պատճառներից։ Կան մարդիկ, որոնք հակված են դա ունենալ՝ ելնելով իրենց գենետիկ կառուցվածքից ու խառնվածքից։ Նույնիսկ սթրեսին արձագանքելու ձևից է դա կախված, քանի որ կան մարդիկ, որոնք միանգամից դեկոմպենսացվում են սթրեսից։

Այսինքն՝ անքնությունը կարող է մնալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ պատճառը վերացել է:

Այո, անքնությունը առանձին լիիրավ հիվանդություն է, եթե իհարկե խոսում ենք խրոնիկ անքնություն մասին։ Մեզ մոտ գալիս են մարդիկ, որոնք տարիներով են վատ քնում ու սովորաբար սկզբից եղել է ինչ-որ գործոն, որը վերացել է, բայց մնացել է խրոնիկ անքնությամբ։ Այդ անքնությունը պետք է բուժենք որպես առանձին հիվանդություն, այլ ոչ թե ակնկալենք, որ եթե պատճառ հանդիսացած խնդիրը վերացնենք, անքնությունն էլ կվերանա։

Այդ դեպքում ինչպե՞ս է զարգանում խրոնիկ անքնությունը, և ի՞նչ դեր ունեն նպաստող գործոնները:

Անքնությունը բազմագործոն հիվանդություն է։ Ենթադրենք մարդը ականատես է լինում քաղաքում տեղի ունեցած ինչ-որ վատ, բացասական երանգով դեպքի: Սթրես էր իր համար, այդ պահին իրեն վատ զգաց, գիշերը հիշեց, դա իրեն անհանգստացրեց, երազում տեսավ, սկսեց վատ քնել: Այսինքն՝ ունեցավ սուր սթրեսային խանգարման դրսևորում։ Կախված մարդու տեսակից՝ որոշ ժամանակ այս զգացողությունները մոռացվում են, ու ամեն ինչ կարգավորվում է։ Մարդ էլ կա, որ, իր խառնվածքից ելնելով, ֆիքսվում է դրա վրա: Դրան զուգահեռ մարդու այդ վիճակի վրա սկսում են ազդել  գործոններ, որոնք նախկինում եղել են, բայց էական դեր չեն խաղացել։ Օրինակ՝ մարդը մինչ այդ դեպքը, անկանոն քնի ռեժիմով էր ապրում, բայց օրգանիզմը, ամեն դեպքում, մի կերպ հարմարվել էր։ Սթրեսից հետո հավասարակշությունից ընկնում է, և իր անկանոն կյանքը սկսում է էական բացասական ազդեցություն ունենալ։ Միշտ կարևոր են հիմքերը, մարդու կենսաբանական կառուցվածքը, նպաստող գեները և ֆոնը։ Մարդ կա՝ սթրեսից շատ արագ է վերականգնվում, մարդ էլ կա՝ նույն սթրեսից մոտը անքնություն է ձևավորվում։

Իսկ ինչպե՞ս ենք տարանջատում անքնությունն ըստ տևողության:

Ըստ տևողության մենք կարող ենք ունենալ կարճաժամկետ անքնություն, որը մինչև 3 ամիս տևողությունն է, և արդեն 3 ամիսը անցնողը՝ խրոնիկ անքնությունն է։ Երբ ասում ենք խրոնիկ, դա նաև ենթադրում է, որ, օրինակ, ամսվա կտրվածքով 30 գիշերից առնվազն 15-ը վատ է քնել։

Անքնության բուժման համար բավարա՞ր է քնի հիգիենան կարգավորելը։ 

Քնի հիգիենան պարտադիր բաղադրիչներից մեկն է, բայց ոչ բավարար անքնությունը բուժելու համար։ Իհարկե, ամենակարևոր պայմաններից մեկն այն է, որ եթե պառկում ենք անկողնում, պիտի ասոցիացիան լինի քնի հետ, ոչ թե հեռուստացույց նայելու, գիրք կարդալու, լափթոփով գործ անելու, հեռախոսով մի քանի ժամ ռիլ նայելու հետ։ Ներկայումս, այս ասոցիացիան շատերի մոտ է խախտվել։ Անկողինը, ընդհանրապես, 3 բանի հետ պետք է ասոցացվի՝ հիմնականը քունն է, սեռական ակտիվությունը և հիվանդ պառկելը։ Մյուս բոլոր զբաղմունքները պիտի վերացվեն։ Այսինքն՝ ուզում ես կինո՞ նայել, համակարգիչդ վերցրու, գնա ուրիշ սենյակում նայիր կամ գոնե նույն սենյակում, բայց ոչ անկողնում։ 

Անքնության բուժման կոնկրետ ինչ ձևեր կան:

Կա դեղորայքային բուժում և բուժման մեկ այլ մեծ ուղղություն, որը կոգնիտիվ վարքային թերապիան է՝ հոգեթերապիան։ Միայն դեղով հնարավոր չէ բուժել անքնությունը։ Այդ պատճառով հաճախ մոտենում ենք դրան կոմպլեքս։ Շատ ուժեղ դեղերին էլ միանգամից դիմելը արդարացված չէ։ Օրինակ՝ հոգեմետ համարվող դեղերը սկզբում շատ լավ օգնում են, ապահովում են հրաշալի քուն, հետո սկսվում է քնի մակերեսայնացումը։ Այս տեսակ դեղերը խորհուրդ է տրվում խմել կարճ ժամանակահատված։

Բայց երկարաժամկետ ազդեցություն ունենո՞ւմ են։

Կարող են ունենալ, բայց նույնիսկ եթե չունենան, չպետք է դեղ խմելը պացիենտի որոշելուն թողնենք։ Սովորաբար պետք է նման գանգատներ ունեցող բուժառուի վիճակի համապարփակ գնահատում անել։ Հաճախ բուժառուին կարող են միանգամից դեղ նշանակել, մարդը երկար ժամանակ շարունակի խմել, համարի հիվանդությունը բուժված, բայց ձեռք բերի դեղերից կախվածություն։ Իսկ հետո դեղից ազատվելը դառնում է մեկ ուրիշ խնդիր։ Դեղերը կարող են լավ աշխատել, բայց դրանք պահում ենք կարճաժամկետ էֆեկտի համար։ Եթե բուժառուն 2 կամ 3 ամիս խմեց դեղը, սկսում ենք շատ զգույշ կրճատել ու դուրս գալ դեղի ազդեցությունից, և արդյունքը մնում է։ Բայց, ցավոք սրտի, հետագայում  կարող է կրկնություն լինել։ 

Իսկ թերապիայի դեպքում…

Կոգնիտիվ թերապիայի դեպքում կրկնության հավանականությունը իջնում է։ Շատ մասնագետներ կիրառում են բուժման հենց այս մեթոդը։ Սա կիրառվում է դեպրեսիայի, տագնապի ու անքնության բուժման համար՝ առանձին ուղղություններով ու մեթոդներով։ Թերապևտը,  բուժառուի վիճակից կախված, որոշում է՝ ինչ ենթաբաղադրիչներ կիրառել։ Բուժման այս եղանակում մեծ դեր ունի բուժառուի բուժման հավատարմությունը, թե ինչքանով ճիշտ է հետևում բժշկի խորհուրդներին ու հանձնարարություններին։ Ու եթե բուժառուն չի կատարում դրանք, բնականաբար, արդյունքի էլ չի հասնի։ Օրինակ՝ բուժառուն պետք է զրկի իրեն գիշերը ուշ ժամի որևէ տեսակի գործունեությունից, լինի դա ֆիլմ կամ ռիլ նայելը, թե ֆեյսբուքյան էջը թերթելը։ 

Իսկ եթե մարդը հետևում է բժշկի հանձնարարությանը, շուտ է պառկում, ուրիշ որևէ բան չի անում, բայց մեկ է չի կարողանում քնել: Ի՞նչ անել այս դեպքում: 

Եթե պառկել է, կես ժամ անցավ, չկարողացավ քնել, ուրեմն պետք է վեր կենալ, չպետք է մնալ անկողնում, որովհետև այդպես անկողինը կդառնա երկար արթուն պառկելու տեղ։ Քանի անգամ էլ լինի, պետք է վեր կենալ անկողնուց, հետո գալ նորից փորձել քնել, և այդպես անընդհատ։ Դա հեշտ չէ, ու ամեն մեկը չէ, որ կարող է դա անել, բուժառուն պետք է կամք դրսևորի։

Այսինքն անկողնում պետք է անցկացնել այնքան ժամանակ, ինչքան քնում ենք: 

Այո: Սա հատուկ մեթոդ է, որն անվանում ենք քնի սահմանափակման թերապիա: Սա ենթադրում է անկողնում անցկացրած ժամանակի սահմանափակում։ Նպատակը քնի նկատմամբ օրգանիզմի պահանջի մեծացումն է։ Սահմանվում է արթնանալու հստակ ժամ, որը պետք է պահպանվի, անկախ նախորդ գիշերվա քնի տևողությունից։ Սկզբնական շրջանում ցերեկային հոգնածության ժամանակավոր աճ է գրանցվում, էներգիան է նվազում, ու մարդը չափազանց քնկոտ է դառնում։ Բայց սա ժամանակավոր է։ Աստիճանաբար սա ստիպում է մարդուն ավելի շուտ քնել, քանի որ նույն ժամին արթնանալը բերում է նրան, որ քնի պահանջ է կուտակվում։

Քնի խանգարումների հայկական ասոցիացիան 2019 թվականին իրականացրել է քնի խանգարումների հետազոտություն Հայաստանի բնակչության շրջանում: Նախ ինչպե՞ս եք պլանավորել, ի՞նչ առանձնահատկություններ եք հաշվի առել հետազոտության ընթացքում: 

Երբ մենք պլանավորում էինք այս հետազոտությունը, բնականաբար, պետք է անեինք այնպես և այնպիսի առանձնահատկություններ հաշվի առնելով, որ տվյալները տարածելի լինեին ամբողջ բնակչության վրա։ Նախ պետք է ունենայինք ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական բնակչության տվյալները, քանի որ քաղաքի և գյուղի բնակչի քնի ռեժիմը տարբերվում է։ Քաղաքում մարդիկ մի ձև են ապրում, իրենց ռեժիմը մի ձև է, իսկ գյուղերում՝ ուրիշ ձև։ 

Բացի այդ, ընդգրկել եք ծովի մակերևույթից տարբեր բարձրության վրա գտնվող բնակավայրեր հետազոտության համար: Սա քնի խանգարումների հետ կապ ունի՞: 

Ծովի մակերևույթից բարձրությունը, իրոք կապ ունի, որովհետև հայտնի է, որ բարձրության հետ քնի որոշ խանգարումներ շատանում են, օրինակ՝ բարձրության վրա անհանգիստ ոտքերի համախտանիշ (ԱՈՀ) ունեցողների թիվը մեծանում է։ Օրինակ, Բագրատաշենում, որն ամենացածր ցուցանիշն ունի այս իմաստով, նկատվել է ԱՈՀ ունեցողների ամենաքիչ դեպքերը: Մենք վերցրինք 4 բնակավայր, քաղաքային՝ Երևան, մնացածը գյուղական համայնքներ են։ Ամենացածրից գնացինք ամենաբարձր, այսինքն՝ Բագրատաշենից (450 մ) մինչև Այրք (2450մ)։

Ըստ հետազոտության, հարցվածների մոտ 40 տոկոսն ունի խռմփոց: Մենք սովորաբար խռմփոցը խնդիր չենք համարում: Արդյոք դա այդպե՞ս է:

Ոչ, նորմալ երևույթ չէ, առավել ևս անվտանգ չէ։ Առավել հաճախ այն տղամարդկանց մոտ է հանդիպում, բայց, բնականաբար, կանանց մոտ էլ է լինում։ Բացի այդ, կանայք առավել հաճախ այդ փաստը թաքցնում են։ Երբ կին բուժառու է գալիս ինձ մոտ, ասում է՝ խռմփոցի համար եմ եկել, ասում եմ՝ դուք հերոս եք։ Խռմփոցի գանգատով բուժառուին մենք նախ դիագնոստիկա ենք անում՝ արդյո՞ք դա մաքուր խռմփոց է, թե՞ ապնոէ ու խռմփոց, որովհետև, եթե ապնոէ կա, կարևորը դառնում է ապնոէն, ոչ թե խռմփոցը։ Խռմփոցն իր վատ կողմերն ունի նաև սոցիալական իմաստով: Հաճախ կարող են ամուսինները տարբեր սենյակներում քնել դրա պատճառով, արտասահմանում շատ հաճախ նույնիսկ բաժանվում են դրա պատճառով։ Ամեն դեպքում, դա շտկելի է, բայց երբեմն էլ վիրահատական եղանակով։

Ինչպե՞ս է առաջանում խռմփոցը, և ո՞րն է կապը ծխելու հետ:

Քնած ժամանակ մարդու մոտ թուլանում է քիմքն ու լեզուն։ Փափուկ քիմքից կախված է լեզվակը, որը պինդ կպած չէ։ Երբ քնած ժամանակ այն թուլանում է, կախվում է, ու շնչելու հետ սկսում է տատանվել ու թրթռալ։ Խռմփոցն առաջանում է թրթռոցի հետևանքով։ Այն կարող է նաև պայմանավորված լինել մարդու անատոմիական կառուցվածքի առանձնահատկություններով։ Սա լուծելու համար, եթե հատկապես ուղեկցվող խնդիրներ չկան, պետք է լեզվակը ձգել վերև, փոքրացնել կամ կտրել, որ չտատանվի, չառաջացնի խռմփոց։ Ինչքան ավելի է կախվում լեզվակը, այնքան ավելի քչանում է օդը, իսկ ինչ-որ պահի լեզվակը կարող է ամբողջությամբ փակել շնչափողը, որի պատճառով առաջանում են շնչադադարները: Ահա այս դեպքում նշանակում է, որ մարդն ունի քնի օբստրուկտիվ ապնոէ։

Այսինքն՝ խռմփոց ունեցողը մեծ հավանականություն ունի ապնոէ ունենալու:

Այո, 70 % հավանականությամբ։ Այսինքն՝ խռմփոցը ապնոէի սկզբնական փուլն է։ Եթե կա մարդ, որը խռմփացնում է գիշերը, գեր է և ցերեկը՝ քնկոտ, ես չեմ պատկերացնում, որ ինքը ապնոէ չունենա։

Ավելորդ քաշը ինչպե՞ս է ազդում այս խնդրի վրա:

Ավելորդ քաշի դեպքում կոկորդի պատերի մեջ, նույնիսկ լեզվի, քիմքի մեջ շատանում է ճարպային շերտը, շնչափողը նեղանում է, լեզվակը ավելի հեշտ է հասնում շնչափողի պատին ու փակում է այն։ Հետևաբար, երբ պատճառը հենց գիրանալն է, նիհարելու հետ խնդիրը վերանում է։ 

Իսկ ծխախոտի ազդեցությու՞նը:

Ծխելու ժամանակ շատերի մոտ լինում է ֆոնային ֆարինգիտ։ Բերանի պատերի լորձաթաղանթները ծխողների մոտ հաստանում են, դրան զուգահեռ լեզվակը ավելի հեշտ է հասնում շնչափողի պատին։ 

Կանանց մոտ, ըստ հետազոտության, անքնությունը ավելի շատ է հանդիպում, քան տղամարդկանց մոտ: Սա ինչ-որ բացատրություն ունի՞:

Ենթադրաբար սթրեսներին ավելի արտահայտիչ պատասխանելու հատկություններով է պայմանավորված, տնային հոգսերով, երեխաների ու ընտանիքի գործերով, եթե կինը աշխատում է, նաև աշխատանքային հոգսերով ծանրաբեռնվածությամբ։ Մտքերը շատանում են, մտահոգությունները՝ նույնպես, և դա տանում է անքնության հոգեբանական գործոնին:

Քնի խանգարումներից որո՞նք են ազդում ցերեկային քնկոտության վրա, ու ինչպե՞ս են դրանք առնչվում ՃՏՊ-ների հետ:

Մարդն ունենում է ցերեկային քնկոտություն մի քանի պատճառով: Նախ եթե ինքն իր կամքով մի գիշեր 5 ժամ է քնում, հաջորդին՝ 2, իսկ մի գիշեր էլ ընդհանրապես չի քնում, ցերեկն անարդյունավետ է լինում ու քնկոտ: Ցերեկային քնկոտություն ունենում է ապնոէ ունեցողը, եթե հատկապես միջին ու ծանր աստիճանի ապնոէ է: Քնի ընթացքում մարդը պարբերաբար շնչառական կանգեր կամ կիսականգեր է ունենում, քնի պահանջ է կուտակվում, քնի որակը նվազում է: Մարդը նման քնից հետո չի վերականգնվում, ցերեկը հոգնած է, քնկոտ է, իսկ օրգանիզմը փորձում է լրացնել քնի պակասը: Մյուս պատճառը նարկոլեպսիան է՝ անընդհատ քնելու ցանկությունը կամ քնկոտության հիվանդությունը: Հաճախ նման դեպքերում կարող է մարդու մոտ քնի գրոհ տեղի ունենալ: Լրիվ արթուն վիճակից մարդը միանգամից քնում է: Քնկոտության դեպքում մարդը ցերեկը պարբերաբար ննջում է: Այս բոլոր դեպքերի ամենավտանգավոր կետն այն է, որ ննջելու կամ քնելու պահին մարդը կարող է մեքենայի ղեկին լինել: Նման դեպքեր շատ կան: Բնականաբար, ղեկին քնելը մեծ հավանականությամբ բերում է ավտովթարի:  

Ուրիշ ի՞նչ ազդեցություն կարող են ունենալ քնի խանգարումները: 

Քնի խանգարումները բերում են օրգանիզմի սոմատիկ հիվանդացության բարձրացման, օրինակ՝ սիրտ-անոթային համակարգի խնդիրների, նույն ապնոէն մարդու ընդհանուր առողջությունը վատացնող հիվանդություն է:

Ցերեկային բարձր ակտիվությունը ազդո՞ւմ է քնի որակի վրա, այսինքն, մարդը հոգնում է և արդյունքում արագ ու լա՞վ է քնում։

Հաճախ լսում եմ գանգատներ, որ շատ հոգնած եմ, գալիս պառկում եմ, բայց չեմ կարողանում քնել։ Ոչ, պարտադիր չէ ցերեկը հոգնես ու քնես։ Մեր մշակույթի մեջ ընդունված է հավասարության նշան դնել հոգնած լինելու և քնկոտ լինելու միջև։ Բայց դա պարտադիր չէ։ Ապնոէով հիվանդը ինչքան էլ մեծ ցերեկային ակտիվություն ունենա, ինքը մեկ է, վատ է քնելու, քանի որ քնի ժամանակ ինքը ունենում է շնչադադարներ։ Ստացվում է, որ ինքը քնկոտ է, որովհետև գիշերը վատ որակի քուն է ունենում, կապ չունի ցերեկն ինչով է զբաղվել, աշխատել է, թե չէ։ 

Ինչո՞ւ քնից առաջ չի կարելի կուշտ ուտել:

Ստամոքսը մեծ լարվածության է ենթարկվում, հատկապես, եթե մարդն ունի աղեստամոքսային համակարգի հետ կապված որևէ խնդիր: Ու չնայած ուտելուց հետո մարդու քունը սկսում է տանել, բայց քնի որակը նման դեպքում տուժում է։

Ի՞նչ ըմպելիքներից պետք է խուսափել:

Քնելուց մի քանի ժամ առաջ ցանկալի չէ խմել կոֆեին պարունակող ըմպելիքներ, ոչ թե միայն սուրճ, թեյ, կոլա, մուգ շոկոլադ, կակաոյի հիմքով հագեցած արտադրանքներ և այլն։ Ինչի մեջ կոֆեինի տոկոսը շատ է, այն ակտիվացնելու է մարդուն։ Յուրաքանչյուր նյութ, օրգանիզմ մտնելով, ունենում է օրգանիզմից դուրսբերման իր ժամը։ Կոֆեինը սովորաբար մոտ 6 ժամ մնում է մարդու օրգանիզմում։ Քնի ճիշտ հիգիենա ունենալու համար, անկախ նրանից՝ քնելու բողոք ունի մարդը, թե՝ չէ, ցանկալի է երեկոյան 5-ից հետո չխմել կոֆեինացված ըմպելիք։

Քնից առաջ ալկոհոլ խմելը օգնո՞ւմ է լավ քնելուն:

Ալկոհոլը մի շատ վատ հատկություն ունի, սկզբից ինքը լավ օգնում է, մարդկանց դուր է գալիս, հետո սկսում է կորցնել ուժը։ Նույն էֆեկտը ստանալու համար պահանջվում է ավելի մեծ դոզա։ Միայն սկզբից ալկոհոլը լավացնում է քունը։ Հետո տոկոսային հարաբերակցությունը խորը և մակերեսային քների սկսում են փոխվել, մակերեսային քունը սկսում է գերակշռել, խորը քունը կարող է հասնել ընդհանուր քնի 5 %-ի։ Սա չի կարող վատ չանդրադառնալ ընդհանուր ինքնազգացողության վրա, քնից մարդը վերականգնվածության, թարմության զգացում չի ստանում, սկսում է ավելի հաճախ ու շատ օգտագործել ալկոհոլ, դա օգտագործելը դարձնում է սովորություն։ Այնպես որ, եթե կարճ՝ միանշանակ խորհուրդ չի տրվում։

Ի վերջո, երբ ասում ենք առողջ քուն, ի՞նչ պետք է հասկանանք դրա տակ։

Իդեալական կլինի, եթե 7-9 ժամ տևող քուն ունենանք և այն լինի չընդհատվող։ Նորմալ է նաև քնի ընթացքում 1-2 անգամ արթնանալը ու հետո նորից արագ քնելը։ 

Ե՞րբ է պետք դիմել քնի մասնագետի: 

Եթե հասկացել եք, որ քնի որևէ խանգարում ունեք, և դա ազդում է ձեր առողջության վրա, պետք է դիմել բժշկի, կլինի դա քնի նեղ մասնագետը, թերապևտը կամ հոգեբանը՝ առանց ինքնաբուժմամբ զբաղվելու: 

Լուսանկարը՝ nytstnd.com կայքից