Արծաթից պատրաստված և ոսկեջրած գավաթը հազվագյուտ գեղեցկություն ունի: Արտաքին դրվագումները վեհացնող են: Մեջտեղում Սիսն ու Մասիսն են: Փառապանծ լեռան մի կողմում պատկերված են Գայլ Վահանը, Վարդան և Մուշեղ Մամիկոնյանները, մյուս կողմում՝ Վահան Մամիկոնյանը, Նոյ և Հայկ Նահապետերը: Արծաթե թասի կանթը օձ է՝ փիրուզե շողշողուն աչքերով, իսկ հատակին ամրացված եղունգաչափ թմբիկը պահում է մի ձողիկ, որի վրա պտույտներ է գործում վեց մասից բաղկացած հակինթ ակներով արծաթյա ձուկը: 

Թանգարանի արժանի այս գործի հեղինակը ալեքպոլցի (գյումրեցի) հայտնի ոսկերիչ Գուրգեն Տարախչյանն է: Գավաթը գինու համար է նախատեսված: Օձաքանդակ-օձակերպ կանթով Գուրգենը ցանկացել է ասել՝ «Խմելիս եղիր իմաստուն», այսինքն՝ չափով խմիր: Մոտավորապես 100 գրամ տարողություն ունի գավաթը և այն մինչև վերջ դատարկելու դեպքում ձուկը պոչով հարվածում է խմողի քթին, ասելով՝ բավ է:

Ալեքսանդրապոլի ոսկերչությունը կոչել են «Արհեստների թագուհի»: Ժառանգելով պատմական Անիի ժողովրդական կիրառական արվեստի ավանդույթները՝ տեղացի արեստավորներն այս ասպարեզում ստեղծել են այնպիսի կատարելություններ, որոնք ճանաչում են բերել նրանց հայրենի քաղաքի սահմաներից դուրս: Ինչպես հայտնի է, հնում արհեստը պապից անցել է հորը, նրանից՝ որդուն, որդուց էլ՝ թոռանն ու ծոռանը: Պատահական չէ, որ գյումրվա շատ գերդաստաններ կոչվում էին արհեստների անուններով, օրինակ՝ Փախրջոնք (Պղնձագործյան), Դամրչոնք (Երկաթագործյան), Ղոյումչոնք (Ոսկերչյան) և այլն: 

Հայկական ժողովրդական կիրառական արվեստի, մասնավորապես, արծաթագործության ազգային ավանդույթները կրող ու շարունակող գերդաստաններից է համարվում Տարախչյանների տոհմը, որ վարպետ ոսկերիչների 4 սերունդ է տվել: Տվել է նաև հեղափոխության մարտիկներ, ուսուցիչներ, գրական-գիտական դեմքեր՝ 150-ամյա իր սերնդափոխության ընթացքում: 

Գերդաստանի տոհմապետը եղել է ուստա Մկոն (Մկրտիչը): Նրա մասին շատ բան հայտնի չէ, եղել է իր ժամանակի ճանաչված ոսկերիչ, մահացել է գրեթե 2 դար առաջ՝ թողնելով հանրահայտ արհեստավորի ու գերդաստանի լրջմիտ գլխավորի բարի անուն: Ուստա Մկոյի գործը շարունակել են որդիները՝ Սարգիսը (1850-1896թթ.) և Մարտիրոսը (1860-1918թթ.), որոնք հմտացել են արհեստի մեջ նրա ղեկավարությամբ: Սարգիսը բարձր անուն է ունեցել իբրև արհեստավոր և ուսումնասեր մարդ, կարդացել է գրաբար և լրջորեն զբաղվել դեղաբույսերով՝ ստանալով «Հեքիմ» մականունը: Գրել է բանաստեղծություններ:

Սարգսի կրտսեր եղբայրը՝ Մարտիրոսն իր հմտությամբ գերազանցել է հորն ու եղբորը: Մարտիրոս Տարախչյանի պատրաստած արծաթե սափորը Փարիզում 1889թ.-ին կազմակերպված համաշխարհային ցուցահանդեսում արժանացել է ոսկե մեդալի: Նրա գործերից աղավնակերպ մեռոնամանն այսօր էլ դեռ պահպանվում է Էջմիածնում: Մեծանուն աշխատանք է եղել Ղարսա Քրիստոսի գերեզմանը՝ արծաթակերտ, ակնազարդ: 

Իբրև հայտնի արհեստավոր, ունեցել է աշակերտներ, որոնք հետագայում դարձել են ճանաչված վարպետներ: Նրանցից են Շահրիմանյան Վանոն (Տիկյարի տղեն), Վխկրյան Լևոնը, Ուռում Թոդորը: Մարտիրոսը մահացել է 1918թ-ին, 58 տարեկանում: Ողջ քաղաքը սգացել է «Օսկի մարթու»՝ սիրելի վարպետի մահը, իսկ ճանաչված աշուղ Խայաթը նրա հիշատակին բանաստեղծություն է ձոնել: Մարտիրոսի գործը շարունակել են զույգ տղաները՝ Գուրգենը և Կորյունը: 

Գուրգեն Տարախչյանը

Գյումրեցիների շրջանում «Մաշտի» մականունով հայտնի Գուրգեն Տարախչյանն արհեստավորի երկար ու հանգիստ կյանք չի ունեցել:  Լինելով իր տոհմի արժանի զավակն ու պապական գործի փայլուն ներկայացուցիչ, 1915թ-ին, 18 տարին դեռ չլրացած, զինվորագրվել է հայ կամավորական խմբերին և զենքը ձեռքին կռվել արևմտահայ եղբայրների կողքին: Գուրգենի թոռը՝ Տիգրանուհի Տարախչյանը, պապի հերոսական անցյալից որոշ դրվագներ է պատմում:

«Գուրգեն Տարախչյանը շատ հախուռն բնավորություն տեր մարդ է եղել՝ ուտող-խմող, ծնվել է 1897թ-ին, ծննդյան վկայականը կա: 18 տարեկանում միացել է Անդրանիկի զորքին ու եղել է գյումրեցի թոփչիներից (հրետանավոր): Գյումրու Սև բերդի գրավման ժամանակ վերջիններից է եղել, որ դուրս է եկել տարածքից՝ վիրավոր Գարեգին Պետրոսյանին շալակած: Թե ինչու է մականունը «Մաշտի» եղել, երկու բացատրություն կա: Ուրեմն, «մաշտի» կոչվող պար է եղել, որ միայն տղամարդիկ են պարել ու ասում են իմ պապը շատ լավ է պարել, դրա համար են այդ մականունը տվել: Կա նաև հետևյալ բացատրությունը, որ «մաշտի»-ին «լավ մարդ»-ն է,-ասում է Տիգրանուհին,-երկու դեպքում էլ, որն էլ ճիշտ համարենք, բառը շատ ճիշտ բնութագրել է պապիս»:

Գուրգեն Տարախչյանը կնոջ հետ

Գուրգեն Տարախչյանը մահացել է 1943 թ-ին Սարատովի բանտում։ Գերեզման չունի, ասում են՝ այդ տարի տիֆի համաճարակ է եղել և բոլոր մահացածներին թաղել են եղբայրական գերեզմանում: Գուրգենի Մարտին տղան փորձեր արել է գտնելու հոր հետքերը Սարատովում, սակայն չի հաջողել: Գուրգեն Տարախչյանի մասին հիշատակում կա Եղիշե Չարենցի «Երևանի ուղղիչ տնից» գրքում: Ըստ Չարենցի նկարագրության՝ Գուրգենն իսկական հին գյումրեցի էր, առաջնակարգ վարպետ-ոսկերիչ: Բանաստեղծի վկայությամբ, Գուրգենին թույլատրվել է ուղղիչ տանը արհեստանոց ունենալ: «Ամբողջ ժամանակ աշխատում էր արհեստանոցում: Դատապարտված էր պատահական սպանության համար 10 տարվա կալանքի: Սկզբի անգամից, չգիտեմ ինչու, նա շահեց իմ համակրությունը: Գյումրվա լոթիական տրադիցիաներով մեծացած, էապես շատ ընկերական ու աշխատասեր մարդ էր, որ դժբախտության էր հասել բացառապես հարբեցողության շնորհիվ: 30-35 տարեկան, միջահասակ, աշխատանքից այրված դեմքով, մեքենայով խուզած մազերով: Ուներ խոսելու և պատմելու չափազանց պատկերավոր, յուրօրինակ ձև»: (Չարենցի երկերի 5-րդ հատոր)

Պապի վերաբեյալ Չարենցի տված խիստ գնահատականի հետ (հարբեցող), Տիգրանուհի Տարախչյանը համամիտ չէ: Ասում է՝ պարզապես ուտող-խմող, ուրախ մարդու համբավ է ունեցել: «Չարենցի գրածից պարզ է դառնում, որ պապս մեկ տարուց դուրս է եկել: Ճշմարտությունն այն է, որ խմելն իրեն անընդհատ փորձանքի է բերել: Պատմում են, որ ստալինյան բռնաճնշումների տարիներին ինչ որ մեկի տուն ուտել-խմելու է գնացած եղել, դուրս գալուց, կոմոդի վրա դրած Ստալինի արձանիկի գլխին է խփել, հաջորդ օրն իրեն աքսորել են: Մահացել է տիֆից, 36 տարեկանում: Ինքը շատ քիչ է ազատության մեջ եղել, անընդհատ ինչ որ պատմությունների մեջ է հայտնվել, բայց դրան զուգահեռ էլ հասցրել է յուրահատուկ գործեր ստեղծել: Ասում են, որ աքսորավայրում էլ պատվեր են տվել, Ստալինի համար պորտսիգար է սարքել, դրա համար որոշակի արտոնություններ է ունեցել»,-սերունդների հիշողություններն է փոխանցում Տիգրանուհին:

Իբրև տաղանդավոր փորագրիչ, Գուրգեն Տարախչյանը 1923-24թթ-ին պատրաստել է Խորհրդային Հայաստանի մի քանի շքանշանների և կրծքանշանների բնօրինակները: Ձվաձև շքանշանի վրա պատկերված են Մեծ և Փոքր Մասիսները, նրանց ստորոտում՝ խաղողի ողկույզ և տերևներ, Մասիսների վրա արև և հնգաթև աստղ: Իսկ Գուրգենի հեղինակած ոսկեջուր թասը, որի նկարագիրը տրված է հոդվածի սկզբում, առ այսօր էլ պահպանվում է Տարախչյանների ընտանիքում: «Հայրս՝ Մարտին Տարախչյանը, պապերի արհեստին տիրապետել է, վեց տարի զբաղվել է, բայց հետո որոշել է չշարունակել ու բարձրագույն կրթություն ստանալ,-ասում է Տիգրանուհին,-հայրս ֆիզիկ էր, ինքը երկար տարիներ դասախոսել է Լենինականի մանկավարժական ինստիտուտում, եղել ամբոնի վարիչ, հետո ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետի դեկան: Արդեն 60-ին մոտ էր, որ հանկարծակի որոշեց վերադառնալ արմատներին ու ստեղծագործել դեռևս 1969թ.-ին մեր տանն իր կողմից ձևավորված ոսկերչության պատմության թանգարանի համար»: 

Մարտին Տարախչյանը, պահպանելով տոհմական ձեռագիրը, ոսկերչության ոլորտում ստեղծագործելով ընդամենը երեք տարի, նորություն բերեց: Թեպետ տիրապետում էր ոսկերչության և արծաթագործության տեխնիկային, սակայն հրաժարվեց նրա կիրառականությունից՝ գինդ, մատանի, ապարանջան պատրաստելուց: Տարախչյանների 5-րդ սերնդի ներկայացուցիչը դրվագումով, ձուլմամբ կամ ուրիշ եղանակով մետաղյա մակերեսին դիմապատկերներ, բնանկարներ, սյուժետային տեսարաններ կերտեց, որոնք զարմանալի պլաստիկություն և և արտահայտչականություն ունեին: 

Մարտին Տարախչյանի գործերը

Մարտին Տարախչյանի գործերը

Մարտին Տարախչյանի գործերը

Մարտին Տարախչյանի գործերը

Մարտին Տարախչյանի գործերը

«Ես չգիտեմ, արդյոք զգում էր հայրս, որ իրեն քիչ էր մնացել ապրելու, բայց ինքը տենդագին աշխատում էր՝ ձգտելով ավելի շատ բան ստեղծել,-նկատում է Տիգրանուհին,-նախքան երկրաշարժը մենք ապրում էինք Շահումյան փողոցի վրա ու թանգարանի հետ կապված մեր տուն շատ մարդիկ էին գալիս: Ես միշտ հետաքրքրությամբ կանգնում լսում էի, թե հայրս ինչպես էր ներկայացնում ընտանեկան թանգարանի նմուշները: Ճիշտն ասած, այնքան էի ոգևորված, որ մտածում էի մեծանամ գիդ եմ դառնալու, բայց արդյունքում ընտրեցի մանկավարժության ոլորտը: Այդ տարիներին Լենինականում ձևավորվում էր ժողովրդական ճարտարապետության և քաղաքային կենցաղի թանգարանը՝ Ձիթողցոնց տունը, ու թանգարանի աշխատակիցներից հաճախակի գալիս էին հայրիկիս հետ խորհրդակցելու: Հիշում եմ, որ համոզում էին մեր ընտանեկան հավաքածուն թանգարանին նվիրաբերել, բայց հայրիկս չհամաձայնվեց: Հիմա, տարիների հեռվից, մտածում եմ, երանի տված լիներ, գոնե այսօր պահպանված կլիներ»:

Երկրաշարժին փլվում է Տիգրանուհու հայրական տունն՝ ոչնչացնելով նաև ընտանեկան թանգարանի հավաքածուի մեծ մասը: Ընտանիքի անդամների մոտ պահպանվել են Մարտին Տարախչյանի ստեղծած արծաթե թևնոցները: «Հայրս 80-ականներին որոշեց, որ պիտի նաև զարդեր ստեղծի՝ հիմնականում թևնոցներ և գոտի, որի առաջին կրողները եղել ենք ես և մայրս: Հետո, որ ազգի մեջ ուրախություն էր լինում՝ ծնունդ, հարսանիք, ինքն անպայման որոշում էր, որ իր պատրաստած արծաթե զարդը պիտի տանենք նվեր: Փաստորեն ճիշտ են ասում. գեները կարող են քնել, բայց մի օր անպայման կարթնանան՝ հայրիկիս հետ դա կատարվեց, ուղղակի ափսոս, որ շատ կարճ տևեց»: 

Մարտին Տարախչյանը զոհվել է երկրաշարժին, սեփական բնակարանում: Տղան՝ Գուրգենը, շատ հեռու է պապերի արհեստից, ընտրել է ֆիզիկան՝ ավարտելով Լենինականի մանկավարժական և պոլիտեխնիկական ինստիտուտները: Տիգրանուհին զրույցի ժամանակ հիշատակում է փոքր հորեղբորը՝ Հովհաննես (Օնիկ) Տարախչյանին, որն ի տարբերություն եղբորը, Լենինականում զբաղվել է պապերի արհեստով, ունեցել է կրպակ և շատ ճանաչված ու հարգված անձնավորություն է եղել: Նրա գործն այսօր շարունակում է Աշոտ որդին:

«Այս տարի լրացավ հայրիկիս ծննդյան հարյուրամյակը: Ես միշտ երազել եմ վերականգնել այն թանգարանը, որ 37 տարի առաջ կորստի մատնվեց: Հիմա, տարիներ անց, ափսոսում եմ, որ այն ժամանակ հայրս հավաքածուն չտվեց թանգարանին, ոչ ոքի մտքով չէր անցնում, թե ինչ է տեղի ունենալու, եթե տար՝ հիմա փրկված ու ցուցադրված կլիներ: Բայց ոչինչ, ես որոշակի մտքեր ունեմ, և տա Աստված, որ ստացվի այդ ամենն իրականություն դարձնել ու մեր քաղաքին նվիրել տոհմիկ ոսկերիչների մասին պատմող մի ջերմ անկյուն»,-զրույցն ամփոփում է Տիգրանուհի Տարախչյանը:

Լուսանկարները՝ Գուրգեն և Տիգրանուհի Տարախչյանների ընտանեկան արխիվից